Xerezaderen Artxiboa

…Halaxe bildu ziren gau batean Xerezade eta Literatur Mikropilulen Botikaria. Larruzko poltsa handi bat zekarren Botikariak, urrezurizko itxitura batez hornitua. Nekatuta eta pixka bat triste zegoen Xerezade, baina Literatur Mikropilulen Botikariak duna baten magalean goxo eserarazi, larruzko zorroa kontu handiz zabaldu, eta, apurka-apurka bere erremedio zahar eta berriak ateratzeari ekin zi...

Udako egun eguzkitsua herri txiki batean, xorinoak kantari, auzoko atseginak harmonia ederrean bilduta herriko plazan urteroko ekitaldirako. Bada gauza inozenteagorik? Shirley Jacksonek 1948an argitaratu zuen ipuin hau The New Yorker aldizkarian, eta sekula ez bezalako erreakzio oldea eragin zuen. Hegoafrikan debekatu eta guzti egin zuten. Zeren zain zaude? Irudia: “Otoitza”, Anna Boch...

Atal honetan muturra sartu dugu jendearen kaxoietan gutun pertsonalen bila. Gutunak literatur genero bat dira, ez da hala? Beraz, entzun kontzientzia lasaiaz gaurko gonbidatuen sekretuak. Ez dira makalak, gero: Anne Boleyn (edo «Ana Bolena»), Mary Wollstonecraft, Harriet Wilson, Gustave Flaubert, Julian Gaiarre, James Joyce, J. R. R. Tolkien, Virginia Woolf eta «Kapitaina eta Balea». Itzulpenak: I...

Atal honetan iragan lanbrotsuan murgildu gara, gure arbasoen oihartzunen bila. Belarria ernatu eta, bihotza zirrara batean taupa-taupa dugula, aditu ditugu gudu zelaietako ezpaten klin-klanak, ziega ilunetako aieneak, amodio zizpuruak, hileta eresi erdiragarriak… Aspaldi joandako munduetatik, gaur, Xerezaderen Artxiboan, euskal arkaikoak mintzo zaizkigu, atzoko ahotsez, betiko kontuez.

Xerezade Estatu Batuetako Georgiaraino joan da bere lagun Flannery O’Connorri bisita egitera. Izan ere, Xerezaderi ez zaio batere interesatzen jende arrunta, eta Flanneryk jende berezi piloa ezagutzen du. Batzuek amerikar gotikoa edo groteskoa deitu izan diote haren pertsonaiek osatzen duten gizarte espezial xamar horri, baina, tira, horiek etiketak baino ez dira.

Ipuin hauetan Katherine Mansfieldek ez dakargu dama eta zaldun dotoreez betetako saloirik, ez zetaren fru-frua alfonbra dotoreen gainetik dandarrez; ez da konplimenduzko hitz politik entzuten piano nota alaiez nahasirik. Bestelako bizitzak erakusten dizkigu: duela mende pare bat bezala, oraindik ere inorentzat bizi diren emakumeen istorioak.

1920ko udazkean Arnold Bennetek liburu bat argitaratu zuen emakumeen gaitasun intelektualaz. Bertan esaten zuen begi bistakoa zela emakumeak gizonak baino buru motelagoak direla, eta gaineratzen zuen ez hezkuntzak ez askatasunak ez zutela hori sekula aldatuko. Desmond MaCarthy idazleak, Zapelatz Jatorra ezizenez, liburu horri buruzko erreseina bat argitaratu zuen New Statesman egunkarian, eta adie...

Txikitan eskolakide izandako bi gizonen enkontrua, edo iraganaren tentakuluak zein modu sotiletan hel daitezkeen oraineraino. Berez estresagarria den egoera bat –klaseko azterketa bat– hil ala bizikoa nola bihur daitekeen. Eta zer gerta daitekeen bikote erlazioko eguneroko amore eman beharrek eta zapalkuntza txikiek gaina hartzen digutenean.

Lan filologiko baterako dokumentazio bila dabilela, Agustín Gorrondatxena Murgialdai ikertzaileak balada ezezagun bat aurkitu du Lekeition. Entzun ezazu aho zabalik, Xerezadek egin zuen bezala, euskal baleazaleak, ezbeharra, obsesioa eta munduko balearik ezagunena lotzen dituen istorio liluragarria.

Patricia Highsmith thriller psikologikoaren artista handia eta umore gaixto eta zorrotzekoa da, baina ez dauka, hala esateko, oso-oso iritzi onik gizakiez… Ah, eta asko gustatzen zaio trenekin jolastea. Konturatu da jendeari, trenean luzaro jesarrita egon behar denean, sekulako gauza xelebreak bururatzen zaizkiola…

Osaba Edgarren eskutik, goazen Espainiako Inkisizioaren ziegetako izuen gordelekuetan barrena jolastera. Zer nahiago duzu: putzua ala pendulua?

Fernando Pessoak bere izenez sinatu zituen idazlan batzuk, heteronimoen mozorrorik gabe. Idazlearen izaera konplexuaren ispilu da nortasun literarioen anabasa hori, izengoiti bakoitzak bere ezaugarriak baititu. Pessoaren izenpeak (ortonimoak), ordea, askotarikotasun ugari hori jasotzen du, eta bateratzen hein batean, poemok ez baitzaizkio ildo jakin bati jarraikitzen. Atal honetan Pessoak sinatuta...

Testu trinkoak, batzuetan epigrama edo teorema modukoak dira hauek. Sarritan, konturatzerako, amaitu egin dira, eta aho zabalik uzten gaituzte, aurrean zabaltzen zaizkigun posibilitate harrigarriez zorabiaturik. Letra latinoamerikanoetako lau izar, zuretzat, pilula oso fuerteetan. Prestatu baso bat ur.

Moby Dick en hiru atal hauetan hankaz gora jartzen dira Melvillen garaian nahiz gurean gizarte heteronormatiboak gizonei inposatzen dizkien estereotipo eta arauetako asko . Homoerotismoa da? Zeuk erabaki, baina gauza bat argi dago: Ismael guztiz queerra da.  Uste duzu esajeratzen ari garela? Ba entzun eta gero esan. Bitartean, guk topa egingo dugu Queer Moby Dick en alde!

Fernando Pessoa poeta portugesak hainbat heteronimo sortu zituen, hau da, hainbat nortasun literario, bakoitza bere biografia eta estilo propioarekin. Horietako bat Alberto Caeiro dugu. Alberto Caeiro Maisu Xaloa da, ardirik gabeko artzain bat. Zentzumenak aldarrikatzen ditu jakintza-iturri bakartzat, zientzia eta parazientzia oro alboraturik. Naturaren eta unearen poeta ere bada, fisikoa, neopaga...

Mathilde Loisel langileen familia batean jaioa da, eta bulegari ilun baten emaztea. Haren bizitzan ez da luxurik, baina betidanik egin du amets saloietako dotorezia eta fintasunarekin. Halako batean aukera sortzen zaio  gau batez ametsa betetzeko. Dantzaldi batera doa, eta egun berezi horretarako lepoko bat eskatuko dio maileguan txikitako lagun bati.

Egunero bezala, Miliak goizeko zazpietako autobusa hartu du lanera joateko. Betiko bidea, betiko bidaideak, betiko logura… Baina gaur zerbait berezia gertatu da. Gaur, autobuseko gizarte txikiak gu guztion hobe beharrez aritzen diren ikuskaritza zerbitzuen bisita jaso du.

Batzuetan hobeto jakin beharko genuke lagunak aukeratzen, ezta? Atal laburra dugu hau, baina oso-oso berezia: Kirmen Uriberen poema bat, Oihenart Garai gaztearen ahotsean.

Dickson Countyn hilketa bat gertatu da. Wright jauna hilda agertu da ohean. Bost pertsona bildu dira hilketa gertatu den etxean frogak biltzeko. Hiru gizon (fiskala, sheriffa eta gorpua aurkitu duen baserritarra) eta bi emakume (gizonetako biren emazteak). Wright andrea, hildakoaren alarguna, ez dago bertan, atxilotuta baitago hilketaren susmopean. Hala ere, bere historia utzi du idatzita sukaldek...

Hegoaldeko istorio bat da hau; Lily of Tarleton hiri txikia du gertaleku, Georgian. Han bizi da Jim Powell, “Gozoki”, bizitza osoa alferra izan aditza jokatzen eman duen gizona. Apirileko ilunabar batez, alkoholez blaituriko festa batean, dado jokoan irabazi eta bere patuaren aurrean jaikitzera eramango duen bizipen txundigarri bat izango du baina luze gabe, egunak argitu eta berehala, eguzki bero...

Gaur Xerezade erromantiko jarri da, eta nor hobea amodioaz eta desamodioaz berba egiteko, gure bertsolari eta poetarik goxoena, sentikorrena baino? Bizitzak gogor hartu zuen Bilintx, baina berak irribarrez eta burla ttantta batez egin zion aurre, eta are gehiago: transgresore galanta izan zen, barrenak izan baitzituen bere kaleko hizkeran euskaldunen aurrera agertzeko amodioa gora-gora aldarrikatz...

Bazen Txinan, enperadorearen hirian, guztiak liluraturik uzten zituen altxor preziatu bat. Ez zuen urrearen distirarik, ezta harribitxienik ere, baina haren ospea munduko bazter guztietara hedatu zen. Jakintsuek hainbat liburu idatzi zuten hartaz eta olerkariek poemarik ederrenak egin zizkioten. Hain zen miresgarria, ezen Heriok berak ere, txunditurik, amore eman baitzuen haren aurrean. Ez al duzu...

Akron, Ohio, 1851. Emakumeen Eskubideei buruzko Biltzarra. Hizlari eta entzuleak eliza batean bilduta daude, eta elizgizon piloa sartu dira aretoan kongresua lehertzera. Beren autoritate erlijiosoaz eta burla haizezko hitzez eraso gogorraren pean dauzkate sufragistak. Halako batez Sojourner Truth, emakume beltz esklabo ohia, mintzalekura hurbildu da hitza eskatzeko… Frances Gage andre zuriak...

“Menuet” Gizon batek, ustez bakarrik, atseden hartzen du Pariseko parke lasai batean. Berehala ohartzen da, ordea, ez dela leku hartara joaten den bakarra eta egun baten, aguretxo berezi batekin eta haren emaztearekin egiten du topo. Haiek erakutsiko diote zein den “dantzen erregina, eta erreginen dantza”. “Gaua” Gau epela Parisen. Kafetegiak distiratan daude; barrez, pasea...

Malcolm Xen ustez, Estatu Batuetako demokrazia ez da benetakoa. Hori dela eta, eskubide zibilen alde borrokatu beharrean, giza eskubideen alde borrokatu behar da. (Bi zatitan eman dugu hitzaldi hau, eta hauxe da bigarrena).