Nobele Heren

De Oostenrijkse natuurkundige Wolfgang Pauli werd door tijdgenoten ook wel het 'geweten van de wetenschap' genoemd. In 1945 won hij de Nobelprijs voor zijn ontdekking van het Uitsluitingsprincipe. Ruben legt aan Luuk uit wat dit principe inhoudt en waarom Pauli zo gerespecteerd was. Een gesprek over quantumgetallen, een uitgesproken persoonlijkheid en experimentele onkunde.   Stapel-aflevering! Ti...

In 1944 kreeg Isidor Isaac Rabi de Nobelprijs voor zijn resonantiemethode om de magnetische eigenschappen van atoomkernen vast te leggen. De techniek zou leiden tot de ontwikkeling van MRI! Rabi was voorstander van internationale samenwerkingen en een zeer bepalende stem in de oprichting van het Europese deeltjeslaboratorium CERN (held!). Maar hij geloofde niet dat vrouwen wetenschapper konden zij...

In 1943 ontving Otto Stern de Nobelprijs voor zijn bijdrage aan de ontwikkeling van de moleculaire straalmethode en zijn ontdekking van het magnetisch moment van het proton. Na lang afhouden kan Ruben er niet meer omheen. Het is tijd om één van de meest verwarrende concepten uit de quantumfysica uit te leggen: spin. Hoe kan iets om diens as draaien als het geen draaias heeft? Een gesprek over punt...

Ernest Lawrence ontving in 1939 de Nobelprijs voor zijn uitvinding en ontwikkeling van de cyclotron en de daarmee behaalde resultaten, met name artificiële radioactieve elementen. Ruben legt aan Luuk uit wat zo'n cyclotron voor ding is. Daarmee duiken de heren in de wereld van de deeltjesversnellers. Een gesprek over twee broers die een brug tussen natuurkunde en geneeskunde sloegen, uranium-isoto...

In 1938 ging de Nobelprijs naar Enrico Fermi. Hij kreeg de prijs voor zijn demonstraties van het bestaan van nieuwe radioactieve elementen geproduceerd door neutronenbestraling, en voor zijn gerelateerde ontdekking van nucleaire reacties door trage neutronen. Zijn werk was cruciaal voor de ontwikkeling van kernreactoren, als ook de atoombom. Een gesprek over fermionen, kettingreacties, en hoe je e...

In 1937 ontvingen Clinton Davisson en George Thomson de Nobelprijs voor hun experimentele ontdekking van de diffractie van elektronen door kristallen. Het brengt de Nobele Heren bij het hart van golf-deeltje-dualiteit en de 'magie' van quantumfysica. Is iets nog magisch als je weet hoe het werkt? Een gesprek over diffractiepatronen, interacties met de omgeving, en de kracht van pseudowetenschap. ...

In dit tweede deel van de aflevering gaan de Nobele Heren in op Carl Anderson, ontdekker van het positron. Niet zomaar een deeltje, nee; een antideeltje. Ruben neemt Luuk mee in hoe sciencefiction de term 'antimaterie' vaak fout gebruikt. Een gesprek over Dan Brown, muonen in je kop en de PET-scan.   Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 26 en 31 (Deel 2)? Deze helpen bij he...

In 1936 wonnen Victor Hess en Carl Anderson gezamenlijk de Nobelprijs, doch voor twee afzonderlijke bijdragen aan de wetenschap. Daarom splitsen we het verhaal op in twee afleveringen. In dit eerste deel komt Victor Hess aan bod, ontdekker van kosmische straling. Wat is dat voor straling? Een gesprek over alom aanwezige straling, ballonvluchten en rondzoevende deeltjes. 

In 1935 ging de Nobelprijs naar James Chadwick voor zijn ontdekking van het neutron. Dat was niet zonder gevolgen: het werk droeg later bij aan de ontwikkeling van de atoombom. Een gesprek over neutrale deeltjes, atoomsplijtingen en slaappillen.

In dit derde deel duiken de Nobele Heren in de Kopenhaagse interpretatie: de gevestigde uitleg over hoe we al die verwarrende quantummechanica kunnen interpreteren. Ruben neemt Luuk mee in de hevige intellectuele strijd die plaatsvond tussen Heisenberg en Schrödinger, en Bohr en Einstein. Een gesprek over een kat in een doos, de aard van de werkelijkheid en het al dan niet bestaan van vrije wil.

In dit tweede deel van het drieluik over grote doorbraken in de quantummechanica doorlopen de Nobele Heren het leven en werk van Paul Dirac. Ruben voelt een grote genegenheid voor Dirac. De man was namelijk een pathologisch verlegen wiskundig rekenwonder die niet graag op de voorgrond trad. Ooit stelde Stephen Hawking dat Dirac in de twintigste eeuw (met uitzondering van Einstein) hoe dan ook 'mee...

De Nobele Heren zitten midden in de quantumfysica: in 1933 wonnen Erwin Schrödinger en Paul Dirac de Nobelprijs voor hun ontdekking van 'nieuwe productieve vormen van atoomtheorie'. In dit eerste deel van een drieluik doorspitten Ruben en Luuk een van die vormen: de golfvergelijking van Schrödinger. Daarbij duiken ze in het lang geromantiseerde onconventionele leven van Schrödinger en de huidige a...

In het tweede deel van deze aflevering duiken de Nobele Heren in een van de meest fascinerende implicaties van de quantummechanica: de onzekerheidsrelatie van Heisenberg. Dit principe stelt dat het onmogelijk is om tegelijkertijd de positie en de snelheid van een deeltje, zoals een elektron, met perfecte precisie te bepalen. Dat leidde voor Heisenberg tot de verbijsterende bewering dat het gedrag...

Heb je het over quantumfysica, dan heb je het onlosmakkelijk over quantummechanica. Voor de creatie van deze natuurkundige theorie ontving Werner Heisenberg in 1931 de Nobelprijs voor Natuurkunde, onder andere omdat de toepassing ervan leidde tot de ontdekking van allotrope vormen van waterstof. Ruben neemt Luuk mee in hoe deze theorie tot stand kwam. Een gesprek over achterlaten wat je niet kan z...

We zijn aangekomen bij de eerste Aziatische winnaar van een Nobelprijs voor wetenschap: Sir Chandrasekhara Venkata Raman. In 1930 won hij de prijs voor zijn werk aan de verstrooiing van licht en voor de ontdekking van het naar hem genoemde Raman-effect. Ruben legt aan Luuk uit waarom dit effect zo belangrijk is voor de identificering van materialen. Een gesprek over botsend licht, Ramans obsessie...

De Nobele Heren duiken in een nieuwe stap in de quantumfysica. In 1929 won Prins Louis-Victor Pierre Raymond de Broglie de Nobelprijs voor zijn ontdekking van de golfkarakteristiek van elektronen. Daarmee toonde hij aan dat niet enkel golven zich als deeltjes kunnen gedragen, maar ook deeltjes zich als golf kunnen voordoen. Een gesprek over golf-deeltje-dualiteit, een materiegolf en waarom Ruben d...

Als een metaaldraad door intense warmte gaat gloeien, raakt de lucht rondom de draad elektrisch geladen. In 1928 won Owen Willans Richardson de Nobelprijs voor zijn werk aan dit zogeheten thermionisch fenomeen, met name voor de ontdekking van de wet die naar hem genoemd is. Een gesprek over telefoonlijnen, de vacuümbuis en twaalf jaar hard werken. 

In 1927 werd de Nobelprijs gedeeld door Arthur Holly Compton voor zijn ontdekking van het naar hem genoemde effect, en Charles Thomson Rees Wilson voor zijn methode om de banen van elektrisch geladen deeltjes zichtbaar te maken met condensatie van nevel. Ook wel: (1) Compton liet zien dat licht kan botsen op elektronen en (2) Wilson had een bak vol nevel ontworpen die dat proces in beeld bracht. E...

Waar bestaan dingen uit? In 1926 won Jean Baptiste Perrin de Nobelprijs voor zijn werk aan de discontinue structuur van materie, met name voor zijn ontdekking van het sedimentatie-equilibrium. Dat zijn dure woorden voor: hij toonde met experimenten aan dat atomen bestaan, en bepaalde daarbij hoe groot ze zijn. Een gesprek over het kleinste bouwsteentje, en of deze uit nog meer bouwsteentjes kan be...

In 1925 wonnen James Franck en Gustav Hertz samen de Nobelprijs voor hun ontdekking van de wetten die de impact van een elektron op een atoom bepalen. In andere woorden, ze schoten met elektronen op atomen. Wat ze daarbij ontdekten, verstevigde onze kennis van het atoom. Een gesprek over elektronbombardementen, foute interpretaties en morele moed.  Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar...

Manne Siegbahn won in 1924 de Nobelprijs voor zijn ontdekkingen en onderzoek in het veld van röntgenspectroscopie. Hij verbeterde en maakte nieuwe constructies voor de opwekking en analyse van röntgenstralen. Met zijn verfijningen konden wetenschappers atomen bestuderen als nooit tevoren. Een gesprek over röntgenspectra en de wens om onthouden te worden. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluister...

In 1923 won Robert Millikan de Nobelprijs voor zijn werk aan de elementaire lading van elektriciteit en het foto-elektrisch effect. Hij toonde aan in het lab wat Einstein liet zien op papier. Een gesprek over de waarde van experimenten, de lading van het elektron en eugenetica. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 11, 17 en 20 (Deel 1)? Die helpen bij het verhaal.

Waar Einstein liet zien hoe het grenzeloze universum in elkaar zit, zoomde de Deense natuurkundige Niels Bohr in op het allerkleinste. In 1922 won hij de Nobelprijs voor zijn bijdrage aan het onderzoek naar de structuur van atomen en de straling die ze uitzenden. Dat was niet voor niks, want zijn werk revolutioneerde de quantumfysica. Een gesprek over elektronenschillen, tot wanhoop gedreven weten...

In het derde deel van dit drieluik breekt Ruben een lans voor de eerste vrouw van Einstein, de natuurkundige Mileva Marić. Hoewel historici het er nog steeds niet over eens zijn, is het zeer aannemelijk dat zij Albert hielp bij het tot stand komen van de speciale relativiteitstheorie. Een gesprek over de idolisering van Einstein, historische onduidelijkheid en vergeten vrouwen in de wetenschap.

In dit tweede deel van het drieluik duiken de Nobele Heren in Einsteins meest bekende werk. Hoewel hij er nooit een Nobelprijs voor won, maakte het hem wel wereldberoemd: de relativiteitstheorie. Ruben legt aan Luuk uit waarom het universum (letterlijk) onvoorstelbaar is. Een gesprek over ruimtetijd, krom licht en faam in de wetenschap.  Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering...