Nobele Heren

In dit derde deel gaan de Nobele Heren in op de precisiemetingen van Polykarp Kusch, waarmee hij het magnetische moment van het elektron uiterst nauwkeurig wist te meten. Deze waarde is vandaag de dag een van de meest nauwkeurig bevestigde voorspellingen in de geschiedenis van de natuurkunde. Een gesprek over quantumelektrodynamica (QED), quantum loops en het benaderen van zekerheid. 

In dit tweede deel gaan de Nobele Heren in op de Lamb-verschuiving. Dan denk je het atoom te kennen, en ligt het toch net even anders. Oh, en een vacuüm is kennelijk nooit écht leeg. Ruben en Luuk bespreken wat ze vinden van wetenschap die niet zo een-twee-drie uit te leggen valt. Een gesprek over orbitalen, virtuele fotonen en de eekhoorn en de mier.

De Nobele Heren komen aan bij een stevig natuurkundig verhaal, en daarom delen ze het op in drie delen. In 1955 ging de Nobelprijs namelijk naar twee afzonderlijke ontdekkingen: (1) Willis Lamb ontdekte een zeer klein foutje in de theorie rondom de fijnstructuur van waterstof, en (2) Polykarp Kusch mat een zeer kleine afwijking van de theorie voor het magnetisch moment van het elektron. Twee klein...

In dit tweede deel van de aflevering gaan de Nobele Heren in op Walther Bothe. In 1954 won hij de Nobelprijs voor zijn coïncidentiemethode en de ontdekkingen die hij daarmee deed. Ruben legt aan Luuk uit waarom die methode zo belangrijk is: het liet stellig zien dat licht écht uit pakketjes bestaat. Daar was destijds lang niet iedereen het over eens (en ook vandaag blijft het vele hoofden verwarre...

In 1954 deelden Max Born en Walther Bothe de Nobelprijs voor uiteenliggend werk, dat beide van groot belang was voor de ontwikkeling van de quantumfysica. In dit eerste deel van de aflevering focussen de Nobele Heren op Born, die de prijs ontving voor zijn fundamentele onderzoek naar quantummechanica, met name voor zijn statistische interpretatie van de golffunctie. Bij Luuk gaat een belletje rink...

In dit tweede deel duiken de Nobele Heren in het leven van de Nederlandse Caroline Bleeker, bouwer van de fasecontrastmicroscoop. Bleeker richtte het Physisch Adviesbureau op, waarmee ze voorlichting gaf aan wetenschappelijke laboratoria in een tijd waarin deze haast uitsluitend door mannen bestierd werden. Later startte ze de Nederlandsche Optiek- en Instrumentenfabriek, ook wel NEDOPTIFA, dat in...

Wist je dat levende cellen onder een normale microscoop niet te zien zijn? Toch lukt dat nu wel, dankzij de fasecontrastmicroscoop. In 1953 won Frits Zernike de Nobelprijs voor zijn uitvinding van deze microscoop en de demonstratie van de fasecontrastmethode. Al was hij niet degene die het ding daadwerkelijk bouwde. Dat was Caroline Bleeker, een vrouw, en zoals veel vaker is gebeurd heeft de gesch...

Sommige atomaire deeltjes gedragen zich als piepkleine magneetjes. Door daarmee te klooien, kun je best veel te weten komen over waar een materiaal uit bestaat. Maar dan moet je het wel heel precies kunnen doen.  In 1952 ging de Nobelprijs naar Felix Bloch en E.M. Purcell voor hun ontwikkeling van nieuwe methoden voor nucleaire magnetische precisiemetingen en de daarmee gemaakte ontdekkingen. Nu k...

De Nobele Heren hebben het al meermaals over gespleten atomen, atoombommen en kernreactoren gehad. Toch zetten ze voor de Nobelprijzen-geschiedenis een stapje terug. In 1951 ging de Nobelprijs naar John Cockcroft en Ernest Walton voor hun pionierwerk naar de transmutatie van atoomkernen door artificieel versnelde atomaire deeltjes. In andere woorden, ze waren pioniers die werkten aan deeltjesversn...

Zodra Yukawa het meson theoretisch had voorspeld, gingen anderen er in experimenten naar op zoek. Het was Cecil Powell die het belangrijke deeltje volwaardig aantoonde. In 1950 ontving hij daarom de Nobelprijs 'voor zijn ontwikkeling van de fotografische methode om nucleaire processen te bestuderen en zijn ontdekking hiermee van het meson.' Luuk snapt alleen niet waarom die wetenschappers zo'n rar...

Wat is een kracht eigenlijk? In 1949 ging de Nobelprijs naar Hideki Yukawa voor zijn voorspelling van het bestaan van mesonen, op basis van zijn theoretisch werk aan kernkrachten. Ruben neemt Luuk mee doorheen de vier fundamentele krachten van de natuur. Een gesprek over ijsschaatsers, boodschapperdeeltjes en glasblazen. 

Hoe laat je een deeltje een selfie maken? In 1948 won Patrick Blackett de Nobelprijs voor zijn ontwikkeling van de Wilson nevelkamermethode, en voor de ontdekkingen die hij daarmee deed in het onderzoeksveld van kernfysica en kosmische straling. Een gesprek over een bevestigde camera, paarproductie en een vergiftigde appel. Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 26 en 33 (Dee...

De Nobele Heren begeven zich in hogere sferen. In 1947 won Edward Appleton de Nobelprijs voor zijn onderzoek naar de natuurkundige eigenschappen van de hogere atmosfeer, en met name voor zijn ontdekking van de zogeheten Appleton-laag. Ruben neemt Luuk mee naar de ionosfeer. Een gesprek over weerkaatste radiogolven, vrije elektronen en radar.  

In 1946 ging de Nobelprijs naar Percy Bridgman voor zijn uitvinding van een apparaat dat extreem hoge druk kan produceren, en voor de ontdekkingen die hij daarmee deed. Hij bereikte zelfs drukken die overeenkomen met de druk in de kern van de aarde. Een gesprek over diamanten, druk en hulp bij euthanasie.  Let op: In deze aflevering komt zelfdoding ter sprake. Denk jij aan zelfdoding of maak je je...

De Oostenrijkse natuurkundige Wolfgang Pauli werd door tijdgenoten ook wel het 'geweten van de wetenschap' genoemd. In 1945 won hij de Nobelprijs voor zijn ontdekking van het Uitsluitingsprincipe. Ruben legt aan Luuk uit wat dit principe inhoudt en waarom Pauli zo gerespecteerd was. Een gesprek over quantumgetallen, een uitgesproken persoonlijkheid en experimentele onkunde.   Stapel-aflevering! Ti...

In 1944 kreeg Isidor Isaac Rabi de Nobelprijs voor zijn resonantiemethode om de magnetische eigenschappen van atoomkernen vast te leggen. De techniek zou leiden tot de ontwikkeling van MRI! Rabi was voorstander van internationale samenwerkingen en een zeer bepalende stem in de oprichting van het Europese deeltjeslaboratorium CERN (held!). Maar hij geloofde niet dat vrouwen wetenschapper konden zij...

In 1943 ontving Otto Stern de Nobelprijs voor zijn bijdrage aan de ontwikkeling van de moleculaire straalmethode en zijn ontdekking van het magnetisch moment van het proton. Na lang afhouden kan Ruben er niet meer omheen. Het is tijd om één van de meest verwarrende concepten uit de quantumfysica uit te leggen: spin. Hoe kan iets om diens as draaien als het geen draaias heeft? Een gesprek over punt...

Ernest Lawrence ontving in 1939 de Nobelprijs voor zijn uitvinding en ontwikkeling van de cyclotron en de daarmee behaalde resultaten, met name artificiële radioactieve elementen. Ruben legt aan Luuk uit wat zo'n cyclotron voor ding is. Daarmee duiken de heren in de wereld van de deeltjesversnellers. Een gesprek over twee broers die een brug tussen natuurkunde en geneeskunde sloegen, uranium-isoto...

In 1938 ging de Nobelprijs naar Enrico Fermi. Hij kreeg de prijs voor zijn demonstraties van het bestaan van nieuwe radioactieve elementen geproduceerd door neutronenbestraling, en voor zijn gerelateerde ontdekking van nucleaire reacties door trage neutronen. Zijn werk was cruciaal voor de ontwikkeling van kernreactoren, als ook de atoombom. Een gesprek over fermionen, kettingreacties, en hoe je e...

In 1937 ontvingen Clinton Davisson en George Thomson de Nobelprijs voor hun experimentele ontdekking van de diffractie van elektronen door kristallen. Het brengt de Nobele Heren bij het hart van golf-deeltje-dualiteit en de 'magie' van quantumfysica. Is iets nog magisch als je weet hoe het werkt? Een gesprek over diffractiepatronen, interacties met de omgeving, en de kracht van pseudowetenschap. ...

In dit tweede deel van de aflevering gaan de Nobele Heren in op Carl Anderson, ontdekker van het positron. Niet zomaar een deeltje, nee; een antideeltje. Ruben neemt Luuk mee in hoe sciencefiction de term 'antimaterie' vaak fout gebruikt. Een gesprek over Dan Brown, muonen in je kop en de PET-scan.   Stapel-aflevering! Tip: heb je al geluisterd naar aflevering 26 en 31 (Deel 2)? Deze helpen bij he...

In 1936 wonnen Victor Hess en Carl Anderson gezamenlijk de Nobelprijs, doch voor twee afzonderlijke bijdragen aan de wetenschap. Daarom splitsen we het verhaal op in twee afleveringen. In dit eerste deel komt Victor Hess aan bod, ontdekker van kosmische straling. Wat is dat voor straling? Een gesprek over alom aanwezige straling, ballonvluchten en rondzoevende deeltjes. 

In 1935 ging de Nobelprijs naar James Chadwick voor zijn ontdekking van het neutron. Dat was niet zonder gevolgen: het werk droeg later bij aan de ontwikkeling van de atoombom. Een gesprek over neutrale deeltjes, atoomsplijtingen en slaappillen.

In dit derde deel duiken de Nobele Heren in de Kopenhaagse interpretatie: de gevestigde uitleg over hoe we al die verwarrende quantummechanica kunnen interpreteren. Ruben neemt Luuk mee in de hevige intellectuele strijd die plaatsvond tussen Heisenberg en Schrödinger, en Bohr en Einstein. Een gesprek over een kat in een doos, de aard van de werkelijkheid en het al dan niet bestaan van vrije wil.

In dit tweede deel van het drieluik over grote doorbraken in de quantummechanica doorlopen de Nobele Heren het leven en werk van Paul Dirac. Ruben voelt een grote genegenheid voor Dirac. De man was namelijk een pathologisch verlegen wiskundig rekenwonder die niet graag op de voorgrond trad. Ooit stelde Stephen Hawking dat Dirac in de twintigste eeuw (met uitzondering van Einstein) hoe dan ook 'mee...