Cellal Ko Ngalu

Banndiraaɓe sehilaaɓe heɗotooɓe RFI Fulfulde e rewindiiɓe yeewtere Cellal ko ngalu, on calminaama, on manaama. Bisimilla mon e ndee toɓɓere hesere. Hannde altine, 8 lewru 9ɓuru, en njeewtat e ɗiin ñabbuuli keewɗi kono jebaaɗi, ɓurɗi waawde teskeede e nokkuuji dowri ɗii, ɗi mbi’etee e farayse ko Maladies Tropicales Négligées. Holko woni ɗiin ñabbuuli? Holno ɗi kaɓortee? Mbele ko ɗi daaɓooji? Maa en...

Banndiraaɓe, musiɓɓe tedduɓe, ndunngu nana ara, hoto mo yahdi heen. Mo wiyi ndunngu, wiya toɓooli, kuɗooli e ɓowɗi. Ɗum ina heewi saabaade ñabbuuli hono no ñawu jontinooje woni Paludisme. Yeewtere men hannde ko e ndee toɓɓere artata. Ngam jumpude e ndee toɓɓere, en njeewtidat e Hadi Lih, ko cafroowo gonɗo to suudu safrirdu ndu Matam. Eɗen njogii gooto e heɗiyankooɓe men jogiiɗo naamne faade e oo r...

Wuurde e dow cellal, jam wonndude aafiya, ko yiɗde neɗɗo kala. Ɗum noon ko to o waawi wonde fof e nder aduna oo. Faandaare Cellal Ko Ngalu, ko anndinde ɓiɓɓe fulɓe ɓee holno ñawu walla mboros faddortee walla reentortee ngam ɓe mbaawa hisnude e danndude ko’e maɓɓe. Tedduɓe, bisimilla mon e ndee toɓɓe hesere hannde, yeewtere men faati ko e oon rafi mo dille keewaani naneede kono muusɗo, tapinɗo heew...

Heɗiyankooɓe rfi Fulfulde, bismilla mooon e oo taskaram men Cellal ko ngallu. Toɓɓere men no fawi e dillere ɓernde, weltaare ɓurtunde walla tikkere yawtunde, ɗum hino wi’e e faransiire Emotion. Si weltaare walla tikkere ɓurti, no waawi addude rafi cellal, woɓɓe yana faɗɗe, woɓɓe yana maaya. Laton balon no tawa e ko dillinta ɓernde. E oo saaha non hiɗen e deesewal fuku-koyngal adunaaru. Yiɗɓe balón...

Ebola noon, ko ñawu hulaangu sabu engu waawi sabaade mayde heewɓe, kadi daɓondiral ngal no yaawi. Ngam ɓurde faamde mboros oo, en njaɓɓoto Dr Abdourahmane Diallo, ko keertoriiɗo cellal jamma. Kadi omo gollida e fedde taambiinde cellal winndere woni OMS ko faati e tefooje maɓɓe e ɗii ñabbuuli, Covid 19 e Ebola. 

Hannde, kaalaten ko e “kanseer prostate”. Ko ñawu heɓoongu ujunnaaje ujunnaaje worɓe, kono heewɓe ina kersa anndinde wonde eɓe ngonndi e maggu. Kono, so tawii waɗaama gila e law yeewndo “depistage’ e ɗemngal fransire, ngam anndude so tawi ñawu ngu nana e maɓɓe walla alaa, ɗum ina waawi hisnude ɓe. E nder yeewtere men hannde altine 01 lewru 12ɓuru, ma en eto faamde holko waɗi heewɓe ina calo haalde...

Ñaamdu bonndu e janngooɓe ɓe: holno neɗɗo toppitorto ñaamdu jogiindu faayida e cellal makko?

Njewtaten hannde ko e nguu ñawu wi’eteengu «Hantavirus ». Ko ngu ɓooyngu kono ngu anndaaka sanne. E ɗee balɗe jawtuɗe, yimɓe tato maayi sabu ngu ñawu e nder laana wi’eteeka MV Hondius wonnooka e maaje Cap-Vert. No nguu ñawu raaɓirta ? No ndeentortoɗen e maggu? Jaabatoo naamne men ɗoo jooni, ko Dr Fatimata WONE, infectiologue.

Hitaande kala, 12 lewru 3ɓuru ene teddiniraa ɓooƴe, rein e fransire wonannde nafaa ngal tergal e cellal neɗɗo. Ñalaande ndee yuɓɓinaama alkamiisa e yontere faltiinde ndee. Hannde e o altine 16 lewru nduu, en kaalat e rafiiji jowitiiɗe e ngal tergal. Koɗo men e yeewtere ndee ko Dr Fary KA, kertorɗo ñabbuuli keɓooji ɓooƴe woni Nephrologue

Kuutoragol ɓurtungol leɗɗe ngam ɓeydude mbelamma ngonndiigu e dewgal ene waawi jogaade batte bonɗe e cellal aade. Sabu geɗe keewɗe ene njeeye ngam ɓeydude oon mbelamma tawu yimɓe mbattaani hakkille e ko ɗum waawi jibinande ɓe. Rafiiji keewɗi ene mbaawi ummoraade heen.

Waasde sukundu, mbele ene daɗo? Teeleende ɓuri heewde ko e worɓe. Kono rewɓe ɓe ne ene meme heen sahaaji. Won e leyɗeele, worɓe wonnduɓe e teeleende ƴeewaani safraade ni ngam ɗaɓɓande ɗum feere. Sahaa kala peeje ene njalta ngam falaade ɗum: leɗɗe, kuutorɗe e ko nanndi heen.

Ceergal ko huunde maantiniinde e nder nguurndam resondirɓe, kono ina waawi ɓurde muusde e sukaaɓe ɓee. Batte ceergal e sukaaɓe ina keewi, ina ceerti, gila e batte hakkille haa e caɗeele jaŋde e renndo. Ibrahima NIANG

Fitinaaji faweteɗi e dow rewɓe e debbaagu maɓɓe e sahaa nde ɓe njibinata ko huunde mawnde e cellal renndo e jojjanɗe aadee e nder Afrik. Kaa ngonka addanii Fedde Adunaare Cellal teeŋtinde safrooɓe e cuuɗi cafrirɗi ngolloo e dow yurmeende, ko ɗum huunde wootere e toppitagol moƴƴol, kadi ko ɗum huunde tiiɗnde e cellal yumma e ɓiɗɗo.   E hitaande 2023, fedde wi’eteende Human Rights Watch hollitii won...

Ndee yontere en njeewtat ko faati e ñabbuuli gite, teeŋti noon e myopie e demngal fransiire. Nguu ñawu keewal mum ene teskaa ɓeydaade e baŋŋe sukaaɓe ɓe, sabu kuutoragol telefoŋaaji.  

Hitaande kala, ñannde 2 lewru 4ɓuru ko ñalaande winndereyankoore ngam hirjinde ñawu wi’eteengu « Autisme »

Cummu ɓernde, museeki jokkundi walla nii tuure… ɗee maale ina mbaawi hollitde ñawu “Ulcere”. Ko ñawu yiyeteengu e yimɓe ɗuɗuuɓe, kono welsindaare sahaaji. E tee so tawi ngu safraaka law, ina waawi wontude caɗeele goɗe.  Heɗiiɓe tedduɓe, mi salminii mon. Ko ñawu ulseer ngaduɗen hannde altine 26 lewru 1ɓuru hitaande 2026, ndaarde:  Holko addata ñawu nguu? Maale maggu?            Holno nguu safrorte?...

Hitaande kala, 12 lewru 3ɓuru ene teddiniraa ɓooƴe, rein e fransire wonannde nafaa ngal tergal e cellal neɗɗo. Ñalaande ndee yuɓɓinaama alkamiisa e yontere faltiinde ndee. Hannde e o altine 16 lewru nduu, en kaalat e rafiiji jowitiiɗe e ngal tergal. Koɗo men e yeewtere ndee ko Dr Fary KA, kertorɗo ñabbuuli keɓooji ɓooƴe woni Nephrologue

Hannde, yeewtere Cellal ko Ngallu ari ko ɗoo e suudu safrirdu sukaaɓe wi’eteendu Albert Royer . Endu tawatee ɗoo e Dakar. Addi men ɗoo, ko yeewtude e ko wi’etee ko e fransire « allergie ». Ina waawi heɓtinireede, islaali keewɗi, aasma, puyi noneeji buyi « allergie » no ngoodi. Ina teskee e mawɓe, haa e sukaaɓe.   E yeewtere men hannde ko e sukaaɓe ɓee naayortoɗen. En njaɓɓoto jooni, heɗiiɓe teddub...

  Ko ndee toɓɓere ngadduɗen hannde altine 23 lewru 2ɓuru e yeewtere men Cellal ko Ngalu. En njaɓɓoto jooni hoɓɓe ɗiɗo. Ɓeen ko Dr Bachir Mansour DIALLO (medecin interniste) e Astel, sukka debbo baɗoowo coftal ɓalli.

Koorka walla suumaye ko lewru dewal Allah sanne, lewru kadi ɗo mbaylaten ñameele men. Hol no mbaawirten ñaamde ko moƴƴi e nduu lewru ngam hisnude cellal men? Gila tan e kejjaari, woni ñaamdu wenndoogo ngam fuɗɗaade koorka mum haa e kumtaari woni taƴugol koorka kaa. Holko haana ñameede e oon waktu, kadi holko haana ñameede e saha kumtaari ndii? Holko horooɓe ɓee poti reentaade ñaamde? Ngam yeewtude...

Ko ndee toɓɓere ngadduɗen altine hannde 16 lewru 2ɓuru hitaande 2026. Heɗiiɓe mi salminii on Mbismotoɗen e yeewtere men ndee ko Dr Lamarana DIALLO, kertorɗo ñabbuuli keɓteeɗi e ngonndiigu debbo e gorko.

Heɗiiɓe tedduɓe, mi salminii on! Ko e batte koorka dow cellal neɗɗo njeewtaten hannde kadi e oo altine 17 lewru 3ɓuru e yeewtere men Cellal ko Ngalu. Maa en mbiismo Dr Al Ousseynou BA, hertoriiɗo ñawu "jabet" maa mbiyen nawnaare suukaara, mbismoɗen kadi, Aminata DRAME, hertoriiɗo ñaamdu e fransire ina wi’e “Nutritioniste”.

Caggal nde njeewtidɗen e Dr Kadiatou DIALLO ko fayti e ulseer, hannde e o altine 2 lewru 2ɓuru en njokkat kadin e ñabbuuli teskateeɗi e estomac, kaalen e kanseer keɓoowo ngal tergal e neɗɗo. Ndareen, holko seerndi ulseer e kanseer estomac ? Hol ɓeen yimɓe nguu ñawu ɓuri tampinde? Ngam heɓde hen ko laaɓi, en mbismoto jooni Dr Abdourahmane Djouryah DIALLO, kertorɗo ñabbuuli nder reedu

Cummu ɓernde, museeki jokkundi walla nii tuure… ɗee maale ina mbaawi hollitde ñawu “Ulcere”. Ko ñawu yiyeteengu e yimɓe ɗuɗuuɓe, kono welsindaare sahaaji. E tee so tawi ngu safraaka law, ina waawi wontude caɗeele goɗe.  Heɗiiɓe tedduɓe, mi salminii mon. Ko ñawu ulseer ngaduɗen hannde altine 26 lewru 1ɓuru hitaande 2026, ndaarde:  Holko addata ñawu nguu? Maale maggu?            Holno nguu safrorte?...