MAHLER! De symfonieën met Groenteman, Oliemans & De Jonker

Live - mét publiek - vanuit de Koorzaal van Het Concertgebouw, aan de vooravond van het Mahler Festival, bespreken Gijs Groenteman, Grote Thomas en Kleine Thomas die symfonie die eigenlijk geen symfonie is. Maar misschien toch wel. Een stuk dat in ieder geval in deze podcastreeks niet mócht ontbreken: Das Lied von der Erde . Vijf liederen die onvermijdelijk leiden tot dat geweldige slotdeel: Der A...

In  MAHLER! De symfonieën nemen Gijs Groenteman, Thomas Oliemans en Thomas de Jonker de 9 voltooide symfonieën van Mahler minutieus onder de loep. Deel voor deel, 20 uur lang. Met uitputtende aandacht voor de noten én voor de biografie van Mahler. Thomas Oliemans zit achter de vleugel om de analyses muzikaal te illustreren, en we luisteren natuurlijk naar orkestrale fragmenten uit de symfonieën. Z...

En dan naderen we het laatste station van onze Mahler-reis. Het slotdeel van de Negende . Uniek in zijn soort. We luisteren het gewoon helemaal. En geven ondertussen voorzichtig commentaar. En zoals altijd laat het einde ons sprakeloos achter. 'Mahler, bedankt!' In  MAHLER! De symfonieën  nemen Gijs Groenteman, Thomas Oliemans en Thomas de Jonker de 9 voltooide symfonieën van Mahler minutieus onde...

Het derde deel is een burlesque. Normaliter is dat een muzikale grap. Maar in deze Negende is het een gemene en gewelddadige grap. Ironie opgerekt tot het ondraaglijke. Een deel dat uitmondt in het ultieme gooi en smijtwerk. En een tip: bekijk online de Mahler-partituren met aantekeningen van Leonard Bernstein.  In  MAHLER! De symfonieën  nemen Gijs Groenteman, Thomas Oliemans en Thomas de Jonker...

In het tweede deel van de Negende keert Mahler terug bij een van zijn eerste muzikale liefdes: de 'Ländler'. En ook bij het walsje, een andere muzikale liefde. Maar het heeft niet de charme en levenslust die we van eerdere Ländlers en walsjes kennen. Het is onhandig en grof; een soort anti-muziek. Mahler noteert in de partituur ook allerhande aanwijzingen om zijn eigen muziek te ondermijnen. 'Alle...

Na de (grootheids)waanzin van de Achtste , keert Mahler terug naar het normale orkestapparaat in de Negende . Een scharnierpunt in de klassieke muziek. Is deze Negende het einde van de 'oude muziek' of het begin van de 'nieuwe muziek'? En is het terecht dat het werk zo vaak geïnterpreteerd wordt in de context van Mahlers naderende dood? We hebben het erover. Gijs biecht op dat hij een uitvoering v...

In het tweede deel van de Achtste wendt Mahler zich tot de slotscène van Goethe's Faust . 'Een opmerkelijke keuze'. Maar misschien ook niet, als je bedenkt dat Mahler altijd al vond dat Goethe in zijn Faust de mogelijkheden van de literatuur tot het uiterste had opgerekt. En waar het woord tekortschiet, begint de muziek. Via een aantal engelenkoren en een stoet aan mytische personages (Pater Ecsta...

En dan de Achtste . De 'Symphonie der Tausend'. En inderdaad waren er bij de wereldpremière in München in 1910 meer dan duizend zangers en orkestleden nodig om het werk tot klinken te brengen. 'De symfonie waar ik het minste vat op krijg', verzucht Gijs. En zo gek is dat niet, want door zijn omvang is het niet vaak live te horen.  We luisteren, analyseren en verwonderen ons door dit unieke werk he...

En dan de Finale! De Zevende heeft een voor Mahlers begrippen ogenschijnlijk ééndimensionaal slotdeel. 'En dan nu... de dag!', schijnt Mahler zelf tijdens de repetities gezegd te hebben. En inderdaad is het een deel boordevol stralend zonlicht. Een deel met voor- en tegenstanders. 'Het meest bekritiseerde Mahlerdeel', volgens grote Thomas. Terwijl het bij de première best goed ontvangen werd. Het...

Blijkbaar was één Nachtmusik niet voldoende, dus heeft de Zevende nóg een Nachtmusik. Deze is mierzoet en vormt een enorm contrast met het Scherzo hiervoor. Met mandoline en gitaar, als een soort serenade. We horen de fluisterende zoete stem van de liefde, bruisende fonteinen, lindebomen op het maanverlichte plein... Nu ja, romantiek ten top dus. Een raadselachtig deel. 'Wat was zijn snode plan?',...

Misschien wel Mahlers meest demonische symfoniedeel. Met geesten die als schaduwen voorbijglijden, doodenge klarinetglissandi, klagende en zuchtende houtblazers... Boordevol contrasten, zoals we Mahler inmiddels kennen. Van grimmig scherzo, naar een grotesque walsje naar een licht trio. En dat allemaal op, over en achter elkaar. Een deel dat het uiterste vraagt van het orkest, qua concentratie en...

Mahler vergeleek dit tweede deel van de Zevende zelf met de Nachtwacht van Rembrandt. Vanwege de vele licht-donker schakeringen. In muziek uitgedrukt in majeur en mineur. In symfonie Zeven horen we ook veel flarden uit de Zesde terug. Probeert Mahler in deze twee symfonieën misschien dezelfde grote levensvraag te beantwoorden, maar op twee verschillende manieren?  In MAHLER! De symfonieën nemen Gi...

De Zevende , ofwel 'Lied van de nacht'. Een reis vanuit de schaduwen naar het grootste, helderste licht. Vol humor, volgens Mahler zelf. De Zevende is Mahlers minst populaire symfonie. Een observatie van kleine Thomas die tot grote opwinding leidt bij Gijs en grote Thomas. Een werk dat misschien niet zo geliefd is bij het publiek, maar wel bij Mahlers collega's. Zo werd Schönberg overtuigd Mahleri...

Het slotdeel van de Zesde is eigenlijk een symfonie op zichzelf. Misschien wel de beste Finale die Mahler heeft geschreven. Befaamd om de drie - of twee - hamerslagen. We hebben het erover hoe het kan dat Mahler zo'n tragisch, van hoop verlaten werk componeerde in de ogenschijnlijk gelukkigste tijd van zijn leven. Het is en blijft een mysterie. Wat we in ieder geval wél weten: 'de es in de eerste...

Het derde deel van de Zesde . Of is het 't tweede deel. Nu ja, we volgen Mariss Jansons, en dan is het Scherzo het derde deel. Dat qua sfeer, ritmes en intensiteit wel wat wegheeft van het begindeel. Een Scherzo van buitengewone proporties, waar niets 'schertsend' aan is. 'Alsof je gegeseld wordt', schrijft Mahler in de partituur. En zo'n bijtende passage wordt dan weer afgewisseld door een trio d...

Het tweede deel van Mahlers Zesde . Of is het 't derde deel? De volgorde van delen in deze symfonie is in nevelen gehuld. We besluiten Mariss Jansons te volgen. En dan blijkt dat we als eerste het Andante moeten bespreken. Tot wel enige schrik van sommige van de aanwezigen. Dit Andante is wederom een soort liefdeslied. Een groot contrast met het 'paukgedreven' begindeel. Of, zoals Gijs het verwoor...

De Zesde symfonie , die Mahler zelf de bijnaam 'Tragische' gaf. Tragisch in de zin van: de onafwendbare ineenstorting van iemand in een oneerlijke strijd. En daarmee gaat deze symfonie dus ook eigenlijk weer over 'het leven'. Mahler geeft zijn liefde voor marsen en marsritmes volop de vrije teugel in dit openingsdeel. Schril contrast met de 'Alma'-melodie die dit deel weer een heel andere kleur ge...

Na ettelijke treurmarsen, een dolgedraaid scherzo en een indringende liefdesverklaring besluit Mahler zijn Vijfde met een opvallend positief slotdeel. Dat niet door iedereen werd gewaardeerd. Eigenlijk ook niet door grote Thomas, die altijd het bestaan van dit slotdeel vergeet. 'Misschien toch wel gewoon een disbalans', oppert hij. Maar goed, van elke componist heb je wel een stuk waarvan je denkt...

Het beroemde Adagietto. Mahler heeft eigenlijk niet echt alom bekende stukken, maar als we er eentje aan zouden moeten wijzen, dan is het dit Adagietto. Geschreven als liefdesbetuiging aan Alma, zo zegt men. We nemen even afscheid van Mariss Jansons als we luisteren naar een opname van het Concertgebouworkest met Willem Mengelberg uit 1926. Mengelberg die een sleutelrol speelt in hoe we tegenwoord...

In het derde deel een hoofdrol voor 'misschien wel het moeilijkste instrument van het orkest', de hoorn. De benaming 'Scherzo' zet ons op het verkeerde been. Want we krijgen niet een vlot schertsend tussendoortje van maximaal tien minuten. Maar een uit de kluiten gewassen deel waarin Mahler de noten en thema's door elkaar kneedt tot we niet meer weten waar we vandaan kwamen. 'Je weet niet meer in...

Volgens Mahler was dit het belangrijkste deel van de  Vijfde . Een deel wat qua ideeënrijkdom misschien wel het eerste deel overschaduwt. Met een duidelijk hoogtepunt, want Mahler noteert zelf in de partituur 'höhepunkt'. Met een pijl. En de paukenist moet niet vergeten om voor de slotmaat zijn pauken nog even onder de loep te nemen: 'Gut stimmen'. Een deel met krankzinnige overgangen. Dan weer di...

Voor het eerst sinds de Tweede schrijft Mahler een symfonie zonder rol voor de menselijke stem. De Vijfde begint met een opvallend kort eerste deel. Of moeten we misschien deel 1 en 2 samen als het eerste deel zien? In ieder geval: de openingsmaten zijn de droom, of nachtmerrie, van elke trompettist. En in de  Vijfde maakt Alma Schindler haar entree. Stof voor gecompliceerde conversatie. En waarom...

Alle wegen in de Vierde leiden naar het slotdeel: 'Das himmlische Leben'. Dat lied moet gezongen worden met een kinderlijk-vrolijke uitdrukking. En niet als parodie. We vangen zo een glimp op van Mahlers beeld van de hemel, en dat is niet meteen gelijk aan het 'gangbare' beeld van de hemel. Uiteindelijk leidt een dalende toonladder ons naar het einde. En met die symboliek beëindigt Mahler zijn Vie...

Mahler noemde dit dan weer adagio, dan weer andante. Maar goed, het is allemaal waar, het komt er allemaal in voor. Het deel is opgebouwd uit een aantal variaties. 'De eerste goede variaties die ik schreef', aldus Mahler. Kleine Thomas biecht op dat de Vierde misschien wel zijn lievelings is. En grote Thomas sluit zich daar bijna bij aan. Het leidt tot een kortstondige identiteitscrisis bij beide...

Voor de Vierde brengt de concertmeester maar beter twee violen mee. Waarvan eentje speciaal voor deel 2. Een toon hoger gestemd dan normaal. Waardoor het effect ontstaat van een straatmuzikant op viool. Maar ook het effect van spanning, van de dood. 'Dodendans', heette dit deel bij de eerste uitvoering in Amsterdam in 1904. Een deel dat is opgebouwd uit allemaal losse flarden, motiefjes, fragmentj...