Lokmanya Tilak Kisse

एखादा मोठा राजकारणी माणूस जास्तीत जास्त काय विचार करू शकतो? निवडणुका जिंकण्याचा किंवा कशीतरी सत्ता मिळवण्याचा! पण आपले लोकमान्य टिळक हे फक्त एक राजकारणी नव्हते, तर ते एका खऱ्या 'बिझनेस टायकून' प्रमाणे देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा आणि त्यात राबणाऱ्या गरिबातल्या गरीब कामगाराचा विचार करत होते. त्या काळात भारतात ज्या काही कापड गिरण्या किंवा फॅक्टरी होत्या, त्या बहुतांश इंग्रजांच्या मालकीच्या होत्या. तिथे क...

जेव्हा तुमच्यावर कोणी खोटा आरोप करतं किंवा तुम्हाला अडचणीत पकडतं, तेव्हा तुमची पहिली रिॲक्शन काय असते? साहजिकच, आपण स्वतःचा बचाव करायला लागतो आणि कारणं द्यायला लागतो. पण राजकारणात आणि कोर्टात 'बचाव' करण्यावर लोकमान्य टिळकांचा अजिबात विश्वास नव्हता! त्यांची लढण्याची स्टाईल एकदम आक्रमक आणि 'माईंड ब्लोइंग' होती. इंग्रज सरकार नेहमीच टिळकांना कोणत्या ना कोणत्या केसमध्ये अडकवण्याचा प्रयत्न करत असे. कधी...

रस्त्याच्या मधोमध एक प्रचंड मोठी होळी पेटवली आहे, आणि हजारो तरुण मुले स्वतःच्या घरातले महागातले परदेशी कपडे, ब्रँडेड शर्ट्स आणि विलायती टोप्या त्या आगीत फेकून देतायत! हे दृश्य बघून कोणालाही वाटेल की हे लोक वेडे झालेत की काय? स्वतःच्याच पैशाने घेतलेले कपडे असं जाळून टाकण्यात काय शहाणपण आहे? पण मित्रांनो, या भावनेच्या आणि रागाच्या मागे एका माणसाचं अतिशय भयंकर मोठं 'इकॉनॉमिक कॅल्क्युलेशन' लपलेलं होतं...

आज आपण वीकेंडला वेब सिरीज बघतो किंवा पिक्चरला जातो, ते फक्त टाईमपास करण्यासाठी किंवा डोकं शांत करण्यासाठी! पण लोकमान्य टिळक हे करमणुकीच्या बाबतीतही किती 'नेक्स्ट लेव्हल' विचार करायचे, हे ऐकल्यावर तुम्ही नक्कीच त्यांचे फॅन व्हाल. त्या काळात पुण्यात आणि महाराष्ट्रात नाटकांची खूप मोठी क्रेझ होती. किर्लोस्कर आणि इतर अनेक नाटक मंडळींची जोरदार आणि ऐतिहासिक नाटके रंगभूमीवर गाजत असत. एकदा एका माणसाने टिळक...

तुम्हाला जर कोणी सांगितलं की तुमच्याच देशात, तुमच्याच शहरात तुम्हाला एका ठराविक भागात जायला बंदी आहे, कारण तुमचा रंग गोरा नाही! तर तुमची काय अवस्था होईल? रागाने डोकं फुटेल ना? लोकमान्य टिळकांना नेमकी हीच चीड यायची. ही गोष्ट आहे त्यांच्या एका परदेश प्रवासातली. जेव्हा त्यांची बोट 'पोर्ट सैद' नावाच्या बंदरावर थांबली, तेव्हा तिथे त्यांना एक अतिशय भयंकर गोष्ट पाहायला मिळाली. त्या पूर्ण शहराचे दोन वेगळे...

जर तुम्हाला कोणी खोट्या गुन्ह्यात अडकवून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली, तर तुमची रिॲक्शन काय असेल? भीती, रडू आणि नैराश्य ना? पण एकोणीसशे आठ साली मुंबईच्या हायकोर्टात जे घडलं, ते बघून अख्ख्या जगाला घाम फुटला होता. सीन एकदम एखाद्या थ्रिलर सिनेमासारखा होता. कोर्ट खच्चून भरलं होतं. न्यायाधीश दावर यांनी टिळकांवर राजद्रोहाचा ठपका ठेवला होता. ज्युरीने आपला निर्णय दिला होता—'गिल्टी' म्हणजेच गुन्हेगार! कोर्टात...

मित्रांनो, स्वातंत्र्यलढा म्हणजे फक्त मोठ्या नेत्यांची भाषणं किंवा राजकारण असा आपला समज असतो. पण लोकमान्य टिळकांचं 'व्हिजन' एकदम वेगळं होतं. त्यांना माहित होतं की जोपर्यंत सामान्य माणूस, शेतकरी आणि कामगार या लढ्यात उतरत नाही, तोपर्यंत हे गोरे साहेब आपला देश सोडून जाणार नाहीत. अठराशे नव्वदच्या दशकातली ही गोष्ट. मुंबईमध्ये तेव्हा कापड गिरण्यांमध्ये हजारो मजूर काम करत होते. त्यांना अतिशय कमी पगार मिळ...

तुम्हाला एखाद्या बंद खोलीत सहा वर्ष डांबून ठेवलं आणि सांगितलं की तुम्हाला कोणाशीही बोलायचं नाहीये, तर तुमची अवस्था काय होईल? माणूस वेडा होईल ना? इंग्रजांना वाटलं होतं की लोकमान्य टिळकांना मंडालेच्या तुरुंगात पाठवलं की हा माणूस आतल्या आत कुढून संपून जाईल. मंडालेचा तो तुरुंग म्हणजे एक नरकच होता. अतिशय भयंकर ऊन आणि असह्य थंडी. राहायला फक्त लाकडी फळ्यांची एक छोटीशी अंधारी खोली. पण इंग्रजांना हे माहित...

कल्पना करा, तुमच्या शहरात एक असा भयंकर आजार पसरलाय ज्यावर कोणतंच औषध नाही. लोक रस्त्यावर तडफडून मरतायत आणि आजूबाजूचे सगळे लोक जीव वाचवण्यासाठी शहर सोडून पळून जातायत. अशा वेळी तुम्ही काय कराल? साहजिकच आहे, तुम्हीही स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी पळ काढाल! अठराशे सत्त्याण्णव साली पुण्यात असाच 'प्लेग' नावाचा भयंकर आजार पसरला होता. मृत्यूचं असं थैमान सुरू होतं की पुण्यातली सगळी मोठी आणि श्रीमंत माणसं, पुढार...

तुम्हाला काय वाटतं, आपल्या भारतीयांना गणिताचं आणि ग्रहांचं ज्ञान कोणी दिलं असेल? इंग्रजांना आणि युरोपियन लोकांना त्या काळी एक भयंकर मोठा 'इगो' होता. त्यांना वाटायचं की जगातलं सगळं शहाणपण फक्त त्यांच्याकडेच आहे, आणि भारतीयांनी भूमिती, खगोलशास्त्र हे सगळं ग्रीक लोकांकडूनच कॉपी केलंय. हे वाचून कोणत्याही भारतीयाचं रक्त सळसळेल ना? लोकमान्य टिळकांना जेव्हा हा पाश्चात्यांचा खोटा दावा समजला, तेव्हा त्यांन...

तुमच्या शाळेतले सर हातात पुस्तक घेऊन शिकवतात ना? पण टिळक सर कधीच पुस्तक हातात घेत नसत. ही गोष्ट आहे जेव्हा ते पुण्याच्या शाळेत गणित आणि संस्कृत शिकवायचे. ते वर्गात यायचे, आणि न बघता शिकवायला सुरुवात करायचे. एकदा एका हुशार मुलाने त्यांना अडवायचा प्रयत्न केला. तो म्हणाला, "सर, पुस्तकात तर वेगळंच दिलंय." टिळकांनी शांतपणे त्याला विचारलं, "कोणतं पान नंबर?" मुलाने पान नंबर सांगितला. टिळकांनी फक्त डोळे म...

उद्या टिळकांचा मृत्यू होणार! एका प्रसिद्ध ज्योतिषाने हे भविष्य वर्तवलं होतं. त्या काळी व्हॉट्सॲप नव्हतं, तरीही ही बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. सगळीकडे चर्चा सुरू झाली. टिळकांच्या घरी लोकांची गर्दी जमली. घरातल्या बायका रडायला लागल्या. वातावरण एकदम गंभीर झालं होतं. पण ज्यांचा मृत्यू होणार होता, ते टिळक काय करत होते? ते आरामात आपल्या खोलीत गेले आणि तांगड्या पसरून चक्क झोपून गेले! लोकांना प्रश्न पडला, ज्य...

अरे, हे जैन धर्माचं दुर्मिळ पुस्तक इथे कसं? मुनी जिनविजय चकीत होऊन बघत होते. ते एक मोठे विद्वान होते आणि खूप दिवसांपासून एका विशिष्ट पुस्तकाच्या शोधात होते. ते पुस्तक त्यांना कुठेच मिळत नव्हतं. एकदा ते टिळकांच्या लायब्ररीत गेले. तिथे हजारो पुस्तकं होती. टिळक त्यावेळी दुसरंच काहीतरी वाचत होते. मुनींनी सहज विचारलं, "अहो, तुमच्याकडे ते अमूक अमूक पुस्तक असेल का ओ?" टिळकांनी मान वर न करता, लायब्ररीच्या...

तुम्हाला जर कोणी सांगितलं की "जा, रस्त्यावर उभा राहून लोकांकडे एक-एक रुपया माग", तर तुम्ही कराल? "छे! मी आणि भीक मागू? लोक काय म्हणतील?" असंच वाटेल ना? पण लोकमान्य टिळकांना हे काम करायला कधीच लाज वाटली नाही. ही गोष्ट आहे 'पैसा फंड' गोळा करतानाची. स्वदेशी कारखाने उभे करण्यासाठी टिळक स्वतः झोळी घेऊन फिरत होते. एकदा एक माणूस त्यांना म्हणाला, "अहो बळवंतराव, तुम्ही एवढे मोठे नेते, ब्रिटीश सरकार तुम्हाल...

अहो, मला टिळक महाराजांना भेटायचं आहे, ते कुठे आहेत? एका साध्या-भोळ्या शेतकऱ्याने अमरावतीच्या सभेत विचारलं. तो बिचारा खेड्यातून आला होता. त्याला वाटलं 'महाराज' म्हणजे कोणीतरी राजा असेल, डोक्यावर मुकुट, अंगावर दागिने आणि आजूबाजूला सेवक! पण समोर तर एक साधा माणूस धोतर आणि उपरणं घालून जमिनीवर बसला होता. त्या शेतकऱ्याचा विश्वासच बसेना. तो पुन्हा त्या माणसाला म्हणाला, "अरे बाबा, मला महाराजांकडे जायचंय, त...

जेव्हा एखादा माणूस जेलमधून सुटतो, तेव्हा समाज त्याच्याकडे गुन्हेगार म्हणून बघतो, बरोबर? लोक त्याच्यापासून लांब पळतात. पण जेव्हा टिळक जेलमधून बाहेर आले, तेव्हा काय झालं असेल? १८८२ सालची गोष्ट. टिळक आणि आगरकर या दोन तरुणांना १०१ दिवसांची शिक्षा झाली होती. तेव्हा त्यांचे वय काय असेल? जेमतेम पंचवीस-सव्वीस! जेव्हा ते डोंगरीच्या तुरुंगातून सुटून पुण्यात आले, तेव्हा जे दृश्य होतं, ते बघून ब्रिटीश सरकारचे...

जर तुम्हाला माहित असेल की हे एक वाक्य बोलल्यावर पोलीस तुम्हाला पकडून नेतील आणि जेलमध्ये टाकतील, तर तुम्ही खरं बोलण्याची हिंमत कराल? खूप अवघड आहे ना? पण टिळकांसाठी हे रोजचं होतं. एकदा त्यांच्या 'केसरी' वर्तमानपत्रात कोल्हापूरच्या प्रकरणावर एक जळजळीत लेख छापून आला. तो लेख इतका कडक होता की सरकार हादरलं. पोलीस वॉरंट घेऊन आले आणि त्यांनी विचारलं, "हा लेख कोणी लिहिलाय? जो कोणी लेखक असेल त्याला आम्ही अटक...

तो माणूस टिळकांचा कट्टर विरोधक होता. राजकारणात त्यांचे '३६' चे आकडे होते. पण जेव्हा एका गुंडाने टिळकांचा अपमान केला, तेव्हा तोच माणूस वाघासारखा धावून आला! ही गोष्ट आहे मुंबईच्या आर्य समाजाच्या हॉलमधली. तिथे एक मोठा कार्यक्रम सुरू होता. मंचावर न्यायमूर्ती रानडे आणि लोकमान्य टिळक दोघेही होते. रानडे म्हणजे मवाळ गटाचे, आणि टिळक म्हणजे जहाल गटाचे. त्यांचे विचार कधीच जुळत नसत. त्या सभेत बोलताना एका हलकट...

"अहो टिळक, तुम्ही लंडनला आलात, आता तरी हे सोवळे-ओवळे सोडा आणि इथल्यासारखं वागा!" त्यांचे मित्र त्यांना सांगत होते. पण टिळक कसले ऐकतायत! विषय असा होता की लोकमान्य टिळक कामासाठी इंग्लंडला गेले होते. तिथे थंडी प्रचंड, त्यामुळे त्यांनी कोट, बूट, टाय सगळा पेहराव बदलला. पण पोटाच्या बाबतीत मात्र त्यांनी एक कडक 'रुल' बनवला होता. त्यांनी ठरवलं होतं की "मी माझं सकाळचं खाणं—म्हणजे बेड टी आणि ब्रेकफास्ट—माझ्य...

"बापरे! हे काय चाललंय?" काशीबाईंनी जेव्हा टिळकांच्या खोलीत डोकावलं, तेव्हा त्यांचं अंग शहारलं. समोरचं दृश्यच तसं होतं. टिळकांच्या टेबलावर चक्क एका बैलाचं हृदय आणि डोळे पडले होते! आणि टिळक हातात सुरी घेऊन ते कापत होते. तुम्हाला वाटेल टिळक डॉक्टर बनले होते का? नाही! किस्सा असा होता की, टिळकांना त्यांच्या 'केसरी' वर्तमानपत्रात शरीरशास्त्र म्हणजे 'Anatomy' वर एक लेख लिहायचा होता. आता साध्या माणसाने का...

"नवीन गोष्टींमध्ये चुका आहेत ना? असू दे! पण म्हणून आपण नवीन काही शिकायचंच नाही का?" एका वाक्यात समोरच्यांची बोलती बंद करण्याची ताकद फक्त लोकमान्यांमध्येच होती. सीन असा होता—मुंबईत एक मोठी 'ज्योतिष परिषद' भरली होती. तिथे मोठमोठे शास्त्री, पंडित आणि गणिती जमले होते. विषय होता आपल्या पंचांगाचा म्हणजे कॅलेंडरचा. तिथे दोन गट पडले होते. जुन्या विचारांचे लोक अडून बसले होते, "आमची जुनी पद्धतच बेस्ट आहे! प...

"तुझ्याकडे लंडनचा टोपोग्राफिकल नकाशा आहे का ग?" लोकमान्य टिळकांचा हा प्रश्न ऐकून काशीबाई कानिटकर एकदम चकीत झाल्या. त्या इंग्लंडला चालल्या होत्या आणि टिळक त्यांना तिथल्या रस्त्यांची माहिती देत होते. "इकडून उजवीकडे वळलं की अमुक रस्ता लागतो, तिकडून शॉर्टकट आहे..." हे ऐकून काशीबाई म्हणाल्या, "भाऊ, तुम्ही तर कधी लंडनला गेला नाहीत, मग तुम्हाला हे सगळं कसं माहित?" यावर टिळकांनी फक्त स्मितहास्य केलं. विचा...

"अहो टिळक, तुमच्या लेखणीतून तर आग ओकली जाते, सरकारला धडकी भरते, पण तुम्ही स्वतः मात्र इतके शांत कसे राहता?" हा प्रश्न त्या काळात अनेकांना पडायचा. आणि खरंच, टिळकांचे केसरीमधले अग्रलेख वाचले की ब्रिटीश अधिकाऱ्यांना घाम फुटायचा. त्यांचे शब्द म्हणजे जणू काही तलवारीचे वार असायचे. "सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?" असा सवाल विचारणारा हा माणूस, लिहिताना किती रागात असावा? असं कोणालाही वाटेल. पण गंमत म्हणजे,...

"अहो भवानराव, घाबरताय कशाला? आम्हाला तुमचं भाषण नकोच आहे मुळी!" लोकमान्य टिळकांचे हे वाक्य ऐकून त्या तरुण मुलाचा जीव भांड्यात पडला. काय झालं होतं नक्की? १८९५ सालची गोष्ट. पुण्यातल्या रे मार्केटमध्ये पाय ठेवायला जागा नव्हती. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्मारकासाठी एक प्रचंड ऐतिहासिक सभा भरली होती. आणि या सभेचे 'बॉस' म्हणजेच अध्यक्ष म्हणून निवड झाली होती, औंधच्या संस्थानाचे तरुण वारसदार 'भवानराव पंत...

मित्रांनो, मला सांगा, जर आजच्या काळातला एखादा मोठा नेता किंवा सुपरस्टार तुम्हाला थिएटरच्या दारावर तिकीट चेक करताना दिसला, तर तुम्हाला काय वाटेल? हे तर शक्यच नाही, बरोबर ना? पण १८८० साली पुण्यात हा चमत्कार झाला होता. विषय असा होता की, त्या काळी किर्लोस्कर संगीत नाटक मंडळी नवीनच पुण्यात आली होती. त्यांची नाटके म्हणजे एकदम भारी, पण त्यांना लोकांचा सपोर्ट मिळवून देणं गरजेचं होतं. शाकुंतल आणि सौभद्र सा...