قصه‌خوانی با علی‌رضا روشن

سندباد از رودی که در دلِ کوهِ آخر دریاها جاری‌ست می‌گذرد و به مملکتی می‌رسد که مردانش از جنس ابلیسند و می‌توانند پرواز کنند. سندباد که از ماجرا مطلع نیست بر دوش یکی از آنها سوار می‌شود و به ملکوت آسمان‌ها می‌رود. آنجا خدا را تسبیح می‌گوید اما آن مردان، خشمگین می‌شوند و او را در بیابانی رها می‌کنند.سندباد ۲۷ سال در آن مملکت می‌ماند و سرانجام برای همیشه به بغداد باز می‌گردد. یک توضیح بی‌ربط: بی‌بی‌خ...

آخرین سفر سندباد، سفری‌ست به اقلیم سلیمان پیامبر. به جایی که در داستان‌های کهن پشت کوه قاف و مدفن سلیمان نبی‌ست.طوفان سکان کشتی را به دست می‌گیرد و بازرگانان را به دریایی می‌کشاند که به گفته ناخدا قبر سلیمان آنجاست.سه ماهی غول‌پیکر، هر یک بزرگتر از دیگری، دور کشتی می‌گردند، باله می‌جنبانند و آن را به کوهی که احتمالا کوه قاف است می‌کوبند و در هم می‌شکنند. فقط این توضیح را اضافه کنم که قسمت آخر داست...

قسمت سیزدهم: رو‌د تاریک و چشمه‌ جواهرات طوفان لاشه کشتی را به جزیره‌ای می‌اندازد. سندباد و بازرگانان در ساحل صخره‌ای آن جزیره با گورستانی از کشتی‌های شکسته روبه‌رو می‌شوند که تجارش مرده‌اند و مال‌التجاره‌هاشان در کرانه، ول و بی‌صاحب مانده. آن جزیره پر است از عنبر مذاب و چشمه‌ای‌ دارد که بسترش را جای سنگ و ریگ، یاقوت و زمرد و الماس پوشانده.همراهان سندباد از آب دریا به مرض شکم (اسهال) مبتلا می‌شوند...

سندباد در شهر بوزینگان با روش نارگیل‌چینی آشنا می‌شود. اهالی شهر، سنگ زلاطیه (یک‌جور سنگریزه صیقلی از جنس و شکل سنگ‌های کنار رودخانه)به طرف بوزینگان درخت‌های‌ نارگیل پرت می‌کنند و بوزینه‌ها هم برای مقابله به مثل، نارگیل به طرفشان می‌اندازند.سندباد بعد از این که از نارگیل‌های مرغوب یک بار مفصل می‌بندد، سوار بر کشتی تجاری، آن شهر را به مقصد بصره ترک می‌کند. در راه، کشتی در جزایر دیگر لنگر می‌اندازد...

سیمرغ و جفت خشمگینش کشتی حامل سندباد و بازرگانان دیگر را با سنگ‌های کوه‌اندازه خرد می‌کنند. سندباد شناکنان خودش را به جزیره‌ای می‌رساند. در آن جزیره پیرمردی فرتوت را می‌بیند که در کرانه‌ی نهر آبی نشسته و محزون و غمزده است. پیرمرد می‌خواهد به آن طرف نهر برود اما توان ندارد. از سندباد خواهش می‌کند او را بر کول بگیرد و از نهر آب بگذراند. سندباد او را به دوش می‌گیرد اما پیرمرد از گرده او پایین نمی‌آید...

سندباد از چاه مردگان نجات پیدا می‌کند و خودش را از حفره‌ای در بن چاه، به ساحل دریا می‌رساند. گروهی دریانورد که کارشان گشتن در دریاها و نجات‌دادن غریقان و گمشدگان جزایر است او را پیدا می‌کنند و به بصره می‌برند.نکته‌ای که در این داستان توجهم را جلب کرد، تضاد خباثتی‌ست که سندباد در سرقت اموال مردگان به خرج می‌دهد با مناعت و بزرگمنشی دریانوردانی‌ که به فکر نجات زندگانند. این دریانوردان به رایگان جان س...

سندباد با ساختن زین اسب حسابی به مال و منال می‌رسد و مقرب درگاه پادشاه می‌شود. به درخواست پادشاه با یک زن ثروتمند ازدواج می‌کند و در همان مملکت می‌ماند روزهای خوشی را می‌گذراند تا این که زن همسایه می‌میرد. سندباد برای تسلیت به خانه همسایه می‌رود اما مرد همسایه را می‌بیند که پکر و ناراحت است و زانوی غم به بغل گرفته. علت اندوهش را جویا می‌شود. مرد می‌گوید در این سرزمین هر زن یا مردی که بمیرد، همسرش...

سندباد دوباره میل سفر به سرش می‌افتد. بار تجارت می‌بندد و از بغداد به بندر بصره رفته آنجا همراه جمعی از بازرگانان رهسپار چهارمین سفر دریا می‌شود. در میانه‌ی دریا کشتی اسیر طوفان می‌شود و در اثر موج و باد تخته‌هایش از هم می‌پاشد. سندباد و جمعی از بازرگانان به تخته پاره‌ای می‌چسبند و خودشان را به جزیره‌ای می‌رسانند. در آن جزیره قصری‌ست و در آن قصر جمعی آدم لخت و عریان که به اسیران خوراک فراوان می‌ده...

قسمت هفتم: کشتی جواهرفروشان سندباد که تمامی همراهانش طعمه دیو و اژدهای آدمخوار شده‌اند خودش را به ترفندی از چنگ اژدها خلاص می‌‌کند و به آخر جزیره می‌رود. نگران و مستاصل در ساحل می‌نشیند و منتظر سرنوشت است که ناگاه یک کشتی در دوردست دریا پدیدار می‌شود.

بوزینگان چهار وجبی سندباد و بازرگانان را به جزیره‌ای ناشناخته می‌برند و خودشان سوار کشتی شده از آنجا می‌روند. سندباد و همراهانش در آن جزیره به قصری برمی‌خورند که صاحبش یک دیو عظیم‌الجثه‌ی انسان‌نمای آدمخوار است.

سندباد بحری از بیابان الماس نجات پیدا می‌کند و به بغداد باز می‌گردد. او در شرح سومین سفرش برای سندباد حمال، از گیرافتادن کشتی بازرگانان در کوه بوزینگان می‌گوید.

سندباد بحری از مملکت ملک مهرجان به بغداد بازمی‌گردد و ماجرای سفر دومش را برای سندباد حمال تعریف می‌کند. سفری که در آن گرفتار «جزیره سیمرغ» می‌شود.

کشتی بازرگانان، سندباد و تجاری را که پشت یک نهنگ را با جزیره اشتباه گرفته‌اند، ترک می‌کند. سندباد از تکان نهنگ به دریا می‌افتد و شناکنان خودش را به جزیره‌ای عجیب می‌رساند که در آن از مادیان‌های دریایی کره‌گیری می‌کنند.

«سندباد بحری» که بعضی پژوهشگران تاریخ او را ایرانی و از اهالی بندر سیراف استان بوشهر می‌دانند از معروف‌ترین شخصیت‌های داستان‌های هزار و یک‌شب است. سندباد که در جوانی آدمی عیاش و رفیق‌باز بوده مال و اموال پدر را تلف می‌کند و وقتی بی‌چیز و تهی‌‌دست می‌شود تصمیم می‌گیرد داخل تجارت بشود و برای خرید و فروش به سفرهای دریایی برود. او حالا یک پیرمرد ریش‌سپید است و سرگذشت پرماجرا و سراسر حادثه‌اش را برای ی...

تذکر: این داستان‌ها حاوی صحنه‌های جنسی‌ هستند و به افراد زیر ۱۶ سال توصیه نمی‌شوند. قسمت اول «حمام شهر بنفش‌پوشان» در صحنه دیدار مسعود با پیر انجیل‌خوان تمام شد. به عبارت دیگر در صحنه دیدار یک نوجوان مسلمان با یک پیر مسیحی. به گمان من این صحنه در معماری هم جلوه کرده و نشانش را می‌توان در هم‌نشینی و دوستی مسجد و کلیسا در اصفهان دوره صفوی دید. علاوه بر این، حکایت کوتاه «هارون‌الرشید و کنیزک» را از ه...

تذکر: این داستان حاوی صحنه‌های جنسی‌ست و به افراد زیر ۱۶ سال توصیه نمی‌شود. «حمام شهر بنفش‌پوشان» با نام اصلی «در قصه مسعود پسر خواجه‌سعید و رفتن او به شهر بنفش‌پوشان و داخل‌شدن به حمام» از جمله قصه‌هایی‌ست که در جامع‌الحکایات یا همان مجموعه داستان‌های دوره صفویه آمده‌اند. این نوع داستان‌ها در هند هم توسط پارسیان گفته می‌شدند که «بهار دانش» از شناخته‌شده‌ترین آنهاست. آوازه شهرت قصه‌های جامع‌الحکای...

همان‌طور که در قصه نارنج و ترنج وعده داده بودم، این‌بار یک‌مقدار شلنگ‌اندازی کردم و پایم را از حدود قصه فراتر گذاشتم و به دنیای داستان پریدم. چون در آن قصه بحث خوشگلی و زشتی پیش آمده بود، داستان «آبجی‌خانم» یادم آمد که آن هم درباره همین زشت و خوشگل‌ کردن‌هاست و آسیب‌هایی که این نگاه و نگرش به افراد جامعه می‌زند.فارغ از اینها، هدایت که در اجتماعی‌نویسی داستان‌های درخشانی مثل «حاجی‌آقا» یا «علویه‌خا...

در توضیح قسمت اول «نارنج و ترنج» عرض کرده بودم که زنده‌یاد صبحی این داستان را چندماه پس از پایان جنگ جهانی دوم، در دی ۱۳۲۴ در رادیو تهران خوانده بود. این را هم به محضر مبارکتان رساندم که نارنج و ترنج در اساطیر ریشه دارد و قدرت تخیل شگفت‌انگیز راویانش را به رخ می‌کشد.حتما آینه‌ی حقیقت‌گوی قصه معروف «سپید برفی» را که می‌گفت زیباترین زن روی زمین چه کسی‌ست به خاطر دارید. در «سپید برفی» دو‌ شخصیت اصلی...

در این برنامه روایتی از «نارنج و ترنج» را برای خواندن انتخاب کرده‌ام که صبحی مهتدی آن را هشتادسال پیش در رادیو تهران خوانده بود. زمانی که فروغ فرخزاد ۱۱ ساله بود، احمد شاملو ۲۰ سال داشت و صادق هدایت هنوز ۶ سال از عمرش باقی مانده بود. یادداشت‌های زنده‌یاد صبحی نشان می‌دهد این داستان در دی ۱۳۲۴ از رادیو پخش شده، یعنی پنج‌ماه پس از پایان جنگ‌ جهانی دوم، در زمانی که ایران به اشغال قوای متفقین (برندگان...

«نمکی»قصه‌ای‌ست که در جهان رویا اتفاق می‌افتد و داستان ‌اقبال هفت خواهر را که کوچکترین‌شان نمکی نام دارد روایت می‌کند. این هفت خواهر باید به وقت خواب، به نوبت هر هفت در خانه را ببندند. شبی که نوبت نمکی‌ست، شش در را می‌بندد اما در هفتم را که در اتاق خودش باشد باز می‌گذارد و سر بر بالش می‌گذارد. ناگاه دیوی از در هفتم به خانه می‌آید و نمکی را به سرزمین رویا میبرد.هرچند قصه نمکی ادعای طرح مسائل اجتماع...

داستان ترسناک «هفت برادرون» - گردآوری کاظم سادات اشکوری هشدار: شنیدن قصه «هفت‌برادرون» ممکن است برای همه مناسب نباشد. همان‌طور که در قسمت اول «مرغ سخنگو» شنیدید، نام دختر گیس‌مروارید بود و نام پسر کاکل‌زری. این هر دو دنبال آب نقره و درخت طلا بودند. به مطلبی که عرض می‌کنم فکر کنید ببینید پرت و دور است یا نه، حرف حساب است؟! گیس‌مروارید یا دختر همان آب نقره است. به شباهت رنگ نقره و مروارید فکر کنید....

«مرغ سخنگو» داستان همیشگی و پرتکرار بلاها و مصیبت‌هایی‌ست که حسادت و تنگ‌چشمی به سر آدم می‌آورد. سه خواهر قصه شبی دور هم جمع شده‌اند و با هم از آرزوهایشان می‌گویند. ارزوی خواهر بزرگ این است که زنِ آشپز شاه بشود. وسطی آرزو می‌کند زن وزیر باشد و کوچکتره که دوست ندارد آرزویش را به زبان بیاورد، بعد از پاپیچ شدن خواهرها می‌گوید: «آرزوی من اینه که زن خود شاه بشم»! سه خواهر نمی‌دانند که شاه پشت پنجره کلب...

در این قسمت دو قصه «بلبل سرگشته» و «سنگ صبور» را خوانده‌ام. «بلبل سرگشته» در اساطیر یونان باستان ریشه دارد و شرح آن در منظومه هومر، داستانسرای متقدم یونان آمده. اما این که چطور در گشت و واگشت‌های روزگار به کشورهای دیگر راه پیدا کرده و وارد فرهنگ عامه شده، داستانی‌ست جدا. بعضی صحنه‌های این داستان (کشتن و خوردن فرزند) به آثار نویسندگان قدری چون شکسپیر هم راه پیدا کرده، آنجا که تیتوس بچه‌های تامورا ر...

«یکی بود، یکی نبود» یعنی چی؟ آیا منظور اینه که «یک نفر بود و یک نفر نبود»؟ صبحی مهتدی در آخرین ماه‌های زندگیش یعنی در سال ۱۳۴۱ چندتا قصه ضبط کرده که تو یکی از اونا به جای یکی بود یکی نبود، میگه: «یک بود و یکی نبود»!این عبارت در واقع همون به نام خدای مشهوریه که به زبان قصه‌ها اینجور گفته میشده و در واقع حرفش اینه که «یکی بود که یک نفر نبود». یعنی یکیه اما آدم و نفر نیست. و معنیش هم وقتی روشن میشه ک...