قصه‌خوانی با علی‌رضا روشن

شخصیت محوری دو قصه‌ای که در این برنامه برایتان خوانده‌ام «شیطان» است. شیطانی که دینداران او را تجسم گناهکاری می‌دانند اما در این دو داستان به یاری مظلوم‌ها می‌آید و می‌زند زیر تلنگ دین‌فروش‌ها و بساط اعیان و ارباب به هم می‌ریزد.داستان «قاطر و آفتابه» را یک‌نفر لوطی معروف دوره ناصری به نام «لوطی غلامحسین» تعریف کرده. در برنامه درباره لوطی غلامحسین و «لوطی‌»ها و «پنطی‌»ها به نقل از سفرنامه یک سیاح ب...

در قسمت اول داستان «بزی» کاروانسرادار جَلَب و نادرست، دیگ و کفگیر جادویی و خر زرافشان را از چنگ برادر بزرگه و وسطی در آورد و هاپولی کرد و دو برادر بی‌اینکه ملتفت شده باشند، با خر بدلی و دیگ‌ و کفگیر تقلبی رفتند پیش پدر و تو جمع دوست و آشنا کنفت شدند. حالا نوبت برادر سومی‌ست که ببینیم سرنوشتش چه می‌شود.پیشتر عارض شدم که داستان بزی بر زیرمتن غذا و پول و قدرت بنا شده. توضیحات بیشتر را در خود قصه به ع...

در داستان بز زنگوله‌پا مختصری درباره این که بز همیشه در نقش مادر ظاهر نمی‌شود و گاهی هم چاخان و چاچول‌باز از آب درمی‌آید حرف زدم. این هفته داستان همین بز رند و کلاش را خوانده‌ام که با ارقه‌بازی‌هایش سه پسر یک خیاط را آواره بیابان می‌کند.این داستان جذاب را اول‌دفعه صادق هدایت جمع کرده و پس از او صبحی مهتدی یک نسخه بر اساس روایت هدایت جفت‌وجور کرد که در دهه ۳۰ در رادیو خواند و سپس در کتاب قصه‌ها چاپ...

همان‌طور که هفته گذشته وعده داده بودم این‌بار نسخه ایرانی بز زنگوله‌پا را خوانده‌ام. این داستان در ایران و‌ افغانستان و تاجیکستان بسیار رواج داشته و جز اندک تفاوتی در نام و تعداد بزغاله‌ها و بعضی حوادث جزئی، روایت همه این مناطق شبیه هم است.درباره بز هم این را بگویم که در داستان‌های ایرانی نقش‌های متفاوت به خود گرفته و گاهی حیله‌گری و چاچول‌بازی هم کرده. داستان حیله‌گری بز را هفته بعد خواهید شنید.ا...

برنامه‌های قصه‌خوانی با افسانه‌ «ماه‌پیشانی» و نسخه غربی آن «سیندرلا» آغاز شد. در این قسمت علاوه بر داستانی که هفته پیش وعده داده‌ بودم، یعنی قصه «مطرب‌های دوره‌گرد»، قصه «گرگ و هفت‌بزغاله» برادران گریم را هم خوانده‌ام. قصه‌ای که در ایران به نام «بز زنگوله‌پا» شناخته می‌شود.البته در این قسمت فقط نسخه غربی بز و بچه‌های معروفش را می‌شنوید و هفته بعد بز زنگوله‌پای خودمان را. آن‌گاه خواهید دید که آنچه...

داستان «دیوان بلخ» در این نوبت تمام می‌شود. توضیح بیشتری در موردش نمی‌دهم. فقط این را اضافه کنم که بعد از دیوان بلخ، قصه «روباه پیر» را خوانده‌ام. قصه روباه گرسنه‌ای که سر پیری برای این که شکمش را سیر کند، به مذهب متوسل می‌شود، خودش را توبه‌کار جلوه می‌دهد و سر مرغ و اردک ساده‌لوح را شیره میمالد. این روباه چنان در دینداری افراط می‌کند که به شانه‌به‌سر که او را پرنده سلیمان می‌خوانند، تهمت می‌زند ک...

داستان در قسمت قبل به آنجا رسید که «شهرآشوب» دختر زیتونِ بازرگان برای خلاصی از کلانتر هوسران به قاضی ظالم بلخ پناه برد، لابد به خیال این که قاضی مامن و پناهگاه مظلومان و ستم‌دیدگان است. قاضی هم که دید چنان دختر سرو قد سیمین‌بدنی با پای خودش به دام او افتاده، آتش هوسش شعله‌کشید و به شهرآشوب قول داد برادرش را از غل و زنجیر خلاص کند و خودش را هم از دست کلانتر نجات بدهد.حالا بشنویم ببینیم کلاه قاضی چق...

قسمت قبل جایی تمام شد که قاضی به همه پرسش‌های مهرک جواب داد الا به سوالش درباره مردان ژنده‌پوشی که پیه زندان و حبس و شکنجه را به تن مالیده بودند و پیش ستمگرها خم به ابرو نمی‌آوردند. در این قسمت پای دختر زیبا و زبر و زرنگی به نام «شهرآشوب» به داستان باز می‌شود که باد چادرش را برمیدارد و دل کلانتر شل‌تنبان را می‌جنباند. کلانتر نقشه می‌چیند که هر جور شده دختر را تملک کند. پای الوات و زورگیرها را وسط...

قسمت قبلی رسیدیم آنجا که شمعون پا پیش گذاشت در محضر قاضی طرح شکایت کند. ‌طرف دیگر دعوا، یعنی مهرک، که در راه دیوان‌خانه یک‌دوجین شاکی علیحده برای خودش جفت‌وجور کرده بود، دل‌دل می‌کرد که حضرت قاضی چطور جلو شاکی‌ها درخواهد آمد. اگر خاطرتان مانده‌باشد شاکی‌های مهرک اینها بودند: مردی که مهرک اسبش را کور کرد، شوهری که مهرک بچه را در شکم زنش کشت، پسری که مهرک از سر دیوار باغ پرید رو شکم پدر پیرش و او را...

«دیوان بلخ» - گردآوری و تنظیم صبحی مهتدیقسمت اول قصه دیوان بلخ قصه‌ی آشنا و پر آب چشم فقدان عدالت و بیدادگری حاکمان است. قصه‌ای هنوز جاری که نشان می‌دهد چگونه یک قاضی فاسد در معیت و همراهی کلانتر و میرشب و سالار شهر خون خلق را در شیشه می‌کنند و راهی برای شهروندان باقی نمی‌گذارند جز همزیستی با ظلم، مهاجرت از بلخ و یا ماندن و جنگیدن با بیدادگران.این قصه را برای خواندن انتخاب کردم چون هم موضوع آن برا...

قسمت اول «کره دریایی» [=کره‌اسب دریایی] به آنجا رسیده بود که شازده‌ابراهیم، جان کره‌اسب را از کارد قصاب نجات داد و کره‌اسب هم مثل یک کبوتر از حیاط قصر پادشاه پرواز کرد و با شازده رفت. (در پرانتز بگویم که اگر به ماجرای اسب پرنده علاقه‌مندید می‌توانید افسانه خیال‌انگیز و گیرای «اسب آبنوس» را در هزار و یکشب بخوانید). در این قسمت اسب شازده را به خال آسمان می‌برد و درست جایی که زمین در نگاه ابراهیم به...

در این قسمت قصه مشهور «کره دریایی» [=کره‌اسب دریایی] را که با نام «کره بادی» هم روایت شده برایتان خوانده‌ام. مشهدی گلین‌خانم (متولد دهه ۱۲۵۰ شمسی) که در برنامه کتابخوانی او را اجمالا معرفی کرده‌ام، این قصه را بین سال‌های ۱۳۲۲ تا ۱۳۲۶ در خانه علی جواهر کلام روزنامه‌نگار معروف تعریف کرده و لارنس پاول الول ساتن، خبرنگار و محقق نفت و ایرانشناس بریتانیایی آن را همراه قصه‌های دیگر گلین روی کاغذ آورده. (...

«گل خندان» قصه‌ای‌ست کهن که پیران قدیم آن را سر سفره‌های بی‌بی‌ سه‌شنبه یا سفره‌های «‌بی‌بی حور و بی‌بی نور» می‌گفتند؛ رسمی که زن‌ها در آخرین سه‌شنبه ماه شعبان برگزار می‌کردند. این قصه که به گمان من جنبه تعلیمی دارد و بدطینتی و عقده و حسادت را مذمت می‌کند و در عوض خصائل نیکو مثل امانت‌داری و محبت و احترام و نوع‌دوستی را می‌ستاید - با اندکی تفاوت در اسامی و بعضی جزئیات - در نواحی مختلف ایران روایت...

قسمت اول داستان تا جایی پیش رفت که دلارام هر شب یکی از چهل کنیزش را که تو چهره و ریخت و قیافه باهاش مو نمی‌زدند جای خودش قالب می‌کرد و می‌فرستاد به بستر سعید. سعید هم که از صدقه‌سری بلعیدن دل و جگر مرغ سعادت هر صبح یک کیسه صداشرفی زیر بالش‌اش سبز میشد، چهل روز تمام، هر روز صد اشرفی میداد و خیال می‌کرد با دلارام همبستر می‌شود. شب چهل و یکم دلارام رفت تو فکر که: «این بابا این همه اشرفی رو از کجا درم...

داستان «مرغ سعادت» را که با نام «سعد و سعید» هم شهرت دارد، زیر مجموعه قصه‌های «آجیل مشکل‌گشا» تعریف می‌کنند. صادق هدایت در کتاب «نیرنگستان» که پژوهشی‌ست در فرهنگ عامه آن روزگار، درباره آجیل مشکل‌گشا و قصه‌های آن فصلی دارد که در این قسمت برای‌تان خوانده‌ام.به قصه اصلی یا همان «مرغ سعادت» اگر دقت بکنید، خواهید دید که بعضی عناصر آن مثل قالیچه پرنده سلیمان که در داستان «گل‌ به صنوبر چه کرد؟» به چنگ مل...

«خاله سوسکه» را محبوب‌ترین و رایج‌ترین قصه ایرانی می‌دانند و قدمت آن را به دوره قاجار عقب می‌برند. بعضی عناصر این داستان، خاصه آنجا که خاله سوسکه آمال و آروزش کشیدن «قلیان بلور» نشان می‌دهد در دوره ناصری گفته و سروده شده.قصه‌گوی اصلی خاله‌ سوسکه مثل قریب به اتفاق قصه‌های قدیمی مشخص نیست اما از روی بعضی نشانه‌ها که لابه‌لای روایت پنهان شده می‌شود حدس زد راوی‌اش در خانه اعیان و درباری‌های وقت کار می...

قسمت اول «گل به صنوبر چه کرد» تا آنجا پیش رفت که پری به ملک‌محمد گفت «اگه پیرمرد ریش‌ومو سفیدی دیدی با یک خر سفید که بارش تابوتی سفیده، بدون عمر من سر اومده و می‌میرم». همین‌طور هم می‌شود. ملک‌محمد پیرمرد و تابوت و خر را می‌بیند و پری در دم نقش زمین می‌شود و می‌میرد. پیر جسد دختر را توی تابوت می‌گذارد و سوار خر می‌کند و می‌رود.ملک‌محمد پری را که سیمرغ به او داده می‌سوزاند و سیمرغ ظاهر می‌شود. سیمر...

«گل به صنوبر چه کرد» قصه سه برادر است که بر خلاف وصیت پدر، برای شکار به کوهی ممنوعه می‌روند. در آن کوه غاری‌ست که ناگهان دهان باز می‌کند و برادر کوچک‌تر را به کام می‌کشد و او را به سرزمین طلسم می‌برد. شادروان انجوی شیرازی در کتابی به نام «گل به صنوبر چه کرد» (انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۲) دو روایت از این قصه ضبط کرده که یکی‌شان را پیرمردی از اهالی تویسرکان گفته و دیگری را که طول و تفصیل بیشتری دارد، جو...

در این برنامه قسمت دوم و پایانی «دژ هوش‌ربا» را می‌شنوید. قصه دژی در پشت دیوار چین، در شهر نگارستان، که ساکنانش همه مسحورند و به اصطلاح عقل از سرشان پریده.در قسمت پیش تا جایی پیش رفتیم که افروز – برادر بزرگتر – دختر خاقان را خواستگاری کرد و از او اجازه گرفت که برود به دیدن «می‌کوی».پیشتر گفته بودیم که صبحی «دژ هوش‌ربا» را بعد از پایان جنگ دوم جهانی و بر اساس داستانی از مولانا نوشته. در انتهای داست...

قصه‌ای که این‌بار برایتان خوانده‌ام، «دژ هوش‌ربا» نام دارد. قصه دژی در پشت دیوار چین، در شهر نگارستان، که ساکنانش همه مسحورند و به اصطلاح عقل از سرشان پریده.سه شاهزاده ایرانی، هوس گردش عالم به سرشان می‌زند و این را با پدرشان در میان می‌گذارند. پدر که مردی‌ست دنیادیده در ستایش سفر خطابه‌ای غرا می‌کند و در آخر به فرزندانش می‌گوید: «اگه تو سفرتون به کنار مرز، به شهر نگارستان رسیدین پا تو شهر نذارید ک...

«چل‌گیس» که در گوشه‌گوشه‌ی ایران روایت شده و در سمرقند و بخارا به اسم «رابعه چل‌گزه موی» شهرت دارد، علاوه بر ماجرای جذاب و پرکشش، زیر متنی رمزین و عرفانی دارد. شادروان صبحی می‌گوید برای این که نسخه درست و دقیقی از این قصه جمع‌وجور کند، بیشتر از یک‌ماه روایت‌های مختلف از کنج و کناره‌ها و مرکز ایران و همسایگان ایران را زیر و رو کرده. جالب است بدانید یکی از کسانی که در سال‌های دور روایتی از این داستا...

«سیندرلا» قصه‌ای‌ست کهن و پیشینه آن به مصر و یونان باستان برمی‌گردد. این قصه در قرن ۱۷ میلادی در ایتالیا رواج پیدا کرد و پس از آن با روایت برادران گریم در آلمان سده ۱۹ شهرت بیشتری به هم زد. اما آنچه سیندرلا را عالمگیر کرد، انیمیشنی بود که والت‌‌دیزنی در دهه ۱۹۵۰ میلادی از روی آن ساخت، فیلمی که رویدادهایش با اصل قصه، زمین تا آسمان تفاوت می‌کند.در این برنامه، ترجمه حسن اکبریان طبری از داستان سیندرلا...

«ماه‌پیشانی» که می‌توان آن را سیندرلای ایرانی دانست، قصه‌ای‌ست کهن که شادروان فضل‌الله صبحی مهتدی پیشینه و قدمت آن را به ایران باستان برمیگرداند.این قصه در یونان و مصر باستان هم گفته می‌شده و برادران گریم داستان معروف سیندرلا را بر اساس آن روایت کرده‌اند.