Botanitopya

Hollanda'nın Altın Çağı'nda yaşamış bir ressamdan, Roelant Savery'den bahsediyoruz

Tropik iklimlerden bahçelerimize taşınan, tarlalarda kendiliğinden yetişen hatmi çiçeğini konuşuyoruz.

Shakespeare'in de yaşadığı Tudor İngiltere'sindeki bu büyük ustalardan biri  olan doğa tarihinin gerçek öncüsü, ilahiyatçı, doktor, bitki uzmanı, botanikçi, kuşbilimci, filolog ve dilbilimci William Turner'ı tanıyoruz.

Pandeminin hayatımızı kuşattığı günlerde iyileştirici yönleriyle gündeme gelen ve araştırmalara konu olan laden (Cistus creticus) ve mürver (Sambucus) üzerine konuşuyoruz.

Büyülü ve karmaşık kokusuyla yüzyıllardır pek çok kültürde, ruhani ritüellerde ayrıcalıklı yer edinmiş ama bugün parfüm endüstrisinde moda olduğu için yok olma tehdidiyle karşı karşıya olan Öd ağacının hikayesini konuşuyoruz.

Alman biyolog, doğa bilimci, sanatçı ve doktor Ernst Haeckel'i (1834-1919) konuşuyoruz. Darwin'in evrim teorisini illüstrasyonlarıyla destekleyip ekoloji, kök hücre, filojeni gibi birçok terimi literatüre kazandırmıştı.

Güzel gölgesiyle, derin kovuğuyla insanoğlunu korumuş, kollamış Meşe (Quercus) ağacı üzerine konuşuyoruz. Prometheus, ateşini meşe odunundan yakarak, düşünmesi ve hayatı sorgulaması için insanlara "ışığı" getirmişti.

Peter Rabbit'in yaratıcısı Beatrix Potter'ı (1866-1943) konuşuyoruz. O aslında doğa bilimlerine, mikolojiye ilgi duyuyordu ama bilim dünyasına girmesi engellenmiş pek çok kadın gibi başka bir yol seçmek zorunda kalacaktı.

Binlerce yıldır damağımızı şenlendirmesi bir yana, şifasından, renginden  yararlandığımız, "Hint safranı" da denen, altın sarısı rengiyle "güneşin otu" diye betimlenen Zerdeçal (Curcuma longa)'ın hikayesini konuşuyoruz.

Yüzyıllardır çalı formuyla Avrupa bahçelerine hükmeden Şimşir'i (Buxus) konuşuyoruz. İnsan kaynaklı yıkımlar ve mantar hastalığı nedeniyle bugün tehlikede olan herdem yeşil bitki, doğal habitatında metrelerce boylanabiliyor. 

19. yüzyılda Anadolu topraklarına gelen bir başka gezginden; topladığı bitkilerle Flora Orientalis ve Flora of Turkey kitaplarına zengin kaynak sağlayan Fransız Botanikçi Benjamin Balansa'dan konuşuyoruz.

19. yüzyıl botanik dünyasından iki kadını konuşuyoruz. Şiir ve botaniği buluşturan kitabıyla Dickinson'a ilham vermiş Clarissa W. M. Badger ve kadınları bahçecilikle tanıştıran, ilk bilim-kurgu yazarlarından Jane W. Loudon

Harabelerde, nehir kenarlarında, ormanlık alanlarda, zengin topraklarda yetişen, şifasıyla, türlü maharetiyle doğanın mucize otlarından (bazen de "ısırıklarından" nasibimizi aldığımız) Isırgan'ı (Urtica) konuşuyoruz.

Tatlı, hoş aromalı baharatın kaynağı Tarçın ağacının hikayesini konuşuyoruz. Kleopatra'nın en değerli hazinelerinden biri, eski kutsal metinlerde de sözü geçen bir bitki.

Japon sanatçı Kawahara Keiga'yı (1786-1860) konuşuyoruz. Geç Edo dönemi Japonya'sından, manzaralar, gündelik yaşamdan sahneler, flora ve fauna resimleriyle biliniyor. Japon özünü korurken Batı'nın doğa tarihi resimlerini anımsatan bir çizgiye ulaşmış. 

Antik döneme uzanıp Theophrastus'tan ve "bitki soruşturmalarından" konuşuyoruz. Doğanın muazzam çeşitliliği içinde saklı düzeni bulmak için kafa yoran ilk düşünürlerden biri. O yüzden ona "botaniğin babası" da deniyor.

Kaptan Cook'un ilk seferinde (1768-1771) bilinmeyen topraklardan alınıp bilime tanıtılan bitkilerden konuşuyoruz. Begonvil, clematis ya da hibiscus gibi tanıdık bitkiler bunlar ama o zaman sadece tropik diyarlara aitlerdi.

Darwin'in "dünyanın en harika bitkilerinden biri" dediği Venüs sinekkapanını (Dionaea muscipula) konuşuyoruz.  Bitkilerin hareket gücü, evrim çalışmalarından öte fantastik insan yiyen bitki hikayelerinin de ilham kaynağı bir bitki. 

"Doğanın ve doğruluğun düşünürü" Jean-Jacques Rousseau'yu, onun doğayla nasıl iletişim kurduğunu ve sürgünde olduğu yıllarda kendiyle yüzleşmek için "felsefi bir uğraş" olarak gördüğü botanik merakını konuşuyoruz.

Bavyeralı botanikçi Carl Friedrich Philipp von Martius'u konuşuyoruz. Ekonomist, coğrafyacı, pedagog, filozof, jeolog, mineralog, şair, gezgin... "Palmiyelerin Babası" diye de anılıyor ki fazlasıyla hak etmiş bu unvanı!

Çok tanıdık, her yerde bulunan, birçok dilin ve kültürün ortak paydasında duran ve tanınması çok kolay bir meyve. Öte yandan da tanımlanması ve sınıflandırması da bir o kadar karmaşık Muz'un hikayesini konuşuyoruz.

Vikingler zamanından beri meleklerle, büyüyle, şifayla anılan Melek Otu'nu (Angelica archangelica) anlatıyoruz. Kuzey Avrupa ülkelerinin folklorunda, kültüründe, mutfağında önemli bir yeri var, bu tatlı kokulu bitkinin.

Osmanlı topraklarına gelmiş botanikçi George Maw'ı konuşuyoruz. Maw'ın yetiştirdiği, araştırdığı ve Avrupa bahçelerine taşıdığı çiğdemler (Crocus), işin içinde İznik çinilerinin de olduğu girift ilişkiler ağının ortasında duruyor.

Pasifik'in kolonileştirilmesinde rolü olan ekmek ağacının (Artocarpus altilis) hikayesi üzerine konuşuyoruz. Kaptan Cook'un dünya yolculuğuna eşlik eden J.Banks'in Tahiti'de görüp "ucuz köle yemeği" olarak önerdiği meyve, ekmek ağacıydı!

Botanik dünyasının değeri anlaşılmamış portrelerinden İngiliz Richard Spruce'u konuşuyoruz.  Yosun, ciğer otu gibi "en az heyecan verici" bitkilere tutkun olan botanikçi belki bu yüzden Darwin gibi "popüler" olamamıştı.