बालमोदिनी

कदाचित् जम्मूकश्मीरस्य चक्रवर्ती प्रतापसिंहः प्रजानां सुखदुःखानि स्वयं ज्ञातुम् इच्छन् वेषान्तरं धृत्वा देशपर्यटनम् आरब्धवान् । एकदा सः ज्वरेण पीडितस्य युवकस्य सेवां कृत्वा, युवकस्य गम्यस्थानं प्रति अपि प्रापयति । तस्य श्वश्रूः लक्ष्मीमेहता या प्रतापसिंहस्य प्रासादे कर्मकरी आसीत्, महाराजेन साकम् अश्वम् आरुह्य आगतं‌ जामातरं दृष्ट्वा भीता सती 'जामात्रा कृतः अपराधः क्षन्तव्यः । भवान् अस्य देशस्य राजा...

जगतः‌ सृष्टिं कर्तुम् उद्यतः ब्रह्मा कौमुदीसदृशं हासं, चम्पकस्य सुगन्धम्, अमृतस्य माधुर्यं च संयोज्य एकां मृत्तिकामूर्तिं निर्मितवान् । सा मूर्तिः तु अपूर्वा आसीत् । कान्त्या शोभते स्म । 'मृन्मयी मूर्तिरेषा कथम् अपूर्वा भवितुम् अर्हति?’ इति यदा कश्चन देवदूतः ब्रह्मदेवम् अपृच्छत् तदा ब्रह्मदेवः मन्दहासपूर्वकं तस्य मृन्मय्याः मूर्तेः वैशिष्टयं, तस्य आकारस्य (शरीरस्य) प्राधान्यं च विवृणोति । (“केन्द्...

कदाचित् कश्चन आधुनिकः तरुणः रेलयाने महाभारतपुस्तकं पठितवन्तं कञ्चन सहयात्रिकम् अपश्यत् । वैज्ञानिकयुगे अपि एतादृशं पठ्यते किम् इति तरुणः सहायात्रिकम् अपृच्छत् । तदा सहायात्रिकः 'महाभारतादिषु प्रतिपादितानि तत्त्वानि अद्यापि सङ्गतानि भवन्ति' इत्यवदत् । तथापि सः तरुणः विज्ञानस्य महत्त्वं, विज्ञानकारणतः जातानाम् आविष्काराणां विषये कथनम् अनुवर्तितवान् । यदा उभौ अपि यानात् अवतीर्णवन्तौ तदा परस्परं सङ्के...

महान् शूरः अस्मि अहम् इति मन्यमानं सिकन्दरमहाराजं कश्चन महात्मा शूरः कः भवति इति बोधयति । लोके सप्त प्रकाराः शूराः भवन्ति इति विवृणोति । अन्ते सः पृच्छति 'एतेषु सप्तसु प्रकारेषु भवान् कीदृशप्रकारकः‌ शूरः?’ इति । महात्मनः निष्ठुराणि वचनानि श्रुतवतः महाराजस्य ज्ञानोदयः अभवत् । सः महात्मानं प्रणम्य मौनेन ततः प्रत्यगच्छत् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनि...

होलिकापर्वणः पृष्ठभूमिकायाम् अस्ति काचित् कथा । होलिका हिरण्यकशिपोः भगिनी । अग्निः यथा न दहेत् तथा वरः प्राप्तः आसीत् होलिकया । अतः हिरण्यकशिपुः होलिकायाः साहाय्येन पुत्रः प्रह्लादः दग्धव्यः इति अचिन्तयत् । प्रह्लादेन सह सा अग्निं प्रविष्टवती । वरस्य नियमः आसीत् यत् एकाकितया प्रविष्टा ताम् अग्निः न दहति इति । अतः सा दग्धा जाता । विष्णोः अनुग्रहस्य कारणतः प्रह्लादः कामपि पीडाम् अप्राप्य हसन् अग्नित...

वसन्तः कश्चन विख्यातः मल्लः । कदाचित् सः गुरुणा बलभीमेन सह मल्लयुद्धं कृत्वा विजयं प्राप्तुम् इच्छति । यद्यपि तस्य वचनम् अकल्पितम् अनुचितं च आसीत् तथापि गुरुः तेन सह मल्लयुद्धं करोति । मल्लयुद्धे केनचित् कालेन एकां विलक्षणां चातुरीम् उपयुज्य बलभीमः वसन्तं पराजयति । क्रुद्धः वसन्तः 'या नूतना चातुरी विद्या प्रयुक्ता सा भवता न पाठिता एव' इति यदा वदति तदा गुरुः वदति 'सा चातुरी मया एतस्य दिनस्य कृते रक...

इयं कथा आत्मविश्वासस्य उत्तमम् उदाहरणं भवितुम् अर्हति । यः परेषां साहाय्येन विना स्वकार्ये उद्यतः भवेत् सः एव सफलतां प्राप्नोति । यः आत्मस्थैर्येण स्वप्रयत्नेन कार्यतत्परः सन् अग्रे सरेत् सः विफलतां न प्राप्नोति कदाचिदपि । अस्यां कथायां कश्चन राजा सैनिकेषु अन्यतमस्य कस्यचन सैनिकस्य परीक्षां करोति । प्रथमं भीतिम् अनुभवति सः सैनिकः । अनन्तरं सः धैर्यं प्राप्य परीक्षायां सफलः भवति । (“केन्द्रीयसंस्कृ...

कदाचित् स्वातन्त्र्यान्दोलने कस्यचन उच्चाधिकारिणः मृत्युः सञ्जातः । अनेन रुष्टे सर्वकारेण आन्दोलननेता निगृह्य न्यायालये उपस्थापितः । अयम् आसीत् क्रान्तिकारी ऊधमसिंहः । अस्मिन् सेनाधिकारिणः डायरस्य हननस्य आरोपः अवर्तत । काचित् युवत्याः प्रयासेन एव सः निगृहीतः आसीत् । ऊधमसिंहः जानाति स्म सा का इति । तथापि नार्याम् अस्त्रोत्थापनम् अस्माकं भारतीयसंस्कृतौ नास्ति इति ज्ञातवान् सः तस्यै युवत्यै कोपम् अकृ...

कदाचित् ब्रह्मविदम् आचार्यम् उपसर्प्य कौचित् ब्रह्मचारिणौ ब्रह्मविद्याम् उपदेष्टुं प्रार्थितवन्तौ । तदा आचार्यः तयोः परीक्षां कृतवान् । तयोः एकः एव परीक्षाम् उत्तीर्णः सन् ब्रह्मविद्यालाभार्थम् अधिकारी जातः । ततः आचार्यः 'सर्वत्रापि सर्वस्मिन्नपि वस्तुनि भगवन्तं पश्येत् । कस्मिंश्चिपि असत्कर्मणि प्रवृत्तिं न दर्शयेत् । तदा एव भगवान् तव सम्मुखे तिष्ठेत् .....’ इत्यादिभिः वचनैः तं ब्रह्मचारिणं ब्रह्...

राजा विक्रमसिंहः कलापोषकः आसीत् । प्रजापालने राज्ञः अधिकावधानं नास्ति इति कारणतः दुःखितः मन्त्री महाराजः विवेकमार्गं प्रति अनेतव्यः इति दिवानिशम् अचिन्तयत् । सः कञ्चन उपायं कृत्वा महाराजं कृषिकक्षेत्रं प्रति अनयत् । 'एते कृषिकाः परोक्षरीत्या कलाकाराः एव । एतषां साहाय्यं करणीयम्' इति अवद्त् मन्त्री । ततः ग्रामेषु सर्वत्र जलाशयाः, कूपाः, तडागाः च निर्मिताः राज्ञा । सर्वे अपि जनाः सन्तुष्टाः सन्तः मन...

कस्यचन परोपकारस्य साधकस्य अनुष्ठानक्रमं व्यवहारं च जनाः बहुधाः प्रशंसन्ति स्म । तस्य साधकस्य पार्श्वे सर्वदा जलपूर्णः कलशः, अग्निपूर्णा अङ्गारधानी च भवति स्म । तस्य कारणं यदा कश्चन भक्तः अपृच्छत् तदा साधकः अवदत् 'अहं मम कामनाः जले मज्जयितुम् इच्छामि । अहङ्कारश्च दग्धुम् इच्छामि । जलकलशस्य अग्नेः च दर्शनात् आत्मना करणीयस्य कार्यस्य स्मरणं भवति । दुर्गुणाः निवारणीयाः इत्येतत् कदापि विस्मृतं न भवेत्'...

कदाचित् वेषान्तरं धृत्वा अटितवतः राज्ञः अश्वशकटस्य नेमिः चक्रात् पृथक् अभवत् । यदा लोहकारम् अन्विष्यन् गच्छति राजा तदा अद्य विरामदिनं, सहायकः नास्ति इति अवद्त् लोहकारः । अतः साहाय्यार्थं राजा एव भस्रिकादण्डचालनम् अङ्गीकृतवान् । जीवने ऐदम्प्राथम्येन श्रमः कृतः, श्रमस्य आनन्दः च ज्ञातः राज्ञा । श्रमस्य महत्त्वं बोधितवते लोहकाराय राजा गुरुदक्षिणारूपेण षट् सुवर्णनाणकानि दत्त्वा ततः निर्गतः । (“केन्द्र...

काचित् मूषिका पत्या सह ग्रामे न्यवसत् । कश्चन धूर्तः‌ बिडालः काननात् आगत्य तस्याः‌ शिशून् भक्षयति स्म । अनेन दुःखिता मूषिका इदं गृहं परित्यज्य अन्यत्र गच्छामः इति पतिम् अवदत् । किन्तु सः मूषकः पत्नीं कष्टेन समाधाय एतस्याः समस्यायाः निवारणाय कमपि उपायं चिन्तयाम इति अवदत् । सः एकम् उपायं कृत्वा तस्य दुष्टबिडालस्य निग्रहम् अकरोत् । सर्वे मूषकाः प्रसन्नाः अभवन् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्...

दम्भोद्भवः इति कश्चन राजा 'मत्सदृशः वीरः त्रिषु लोकेषु अपि नास्ति' इति भावयन् गर्वेण व्यवहरति स्म । कदाचित् कश्चन सज्जनः अवदत् 'गन्धमादनपर्वते उभौ तपोनिरतौ नरनारायणौ स्तः । तौ जेतुं कोऽपि न शक्नुयात्' इति । अथ कदाचित् गन्धमादनपर्वतम् अगच्छत् दम्भोद्भवः ताभ्यां सह युद्धं कर्तुम् । नरः कांश्चन दर्भान् अभिमन्त्र्य भूमौ अक्षिपत् । तदनन्तरक्षणे एव दम्भोद्भवस्य मुखं नासिका कर्णौ नेत्रे च दर्भाङ्कुरैः पू...

कदाचित् कश्चन वणिक् स्वस्य तरुणं पुत्रम् अहूय एकं मलिनं वस्त्रं दत्त्वा एकं रजतनाणकम् आनेतव्यम् इति अवदत् । पुत्रः तत् वस्त्रं स्वच्छतया प्रक्षाल्य महता श्रमेण विक्रीय रजतनाणकद्वयं प्राप्तवान् । एवं रीत्या पिता अनेकवारं पुत्राय मलिनवस्त्राणि दत्त्वा तानि विक्रेतुं रजतनाणकानि सुवर्णनाणकानि वा अनेतुम् अवदत् । पुत्रः अनेकान् उपायान् आश्रित्य तानि सर्वाणि विक्रीतवान् । एतस्मात् प्रयत्नेन सर्वमपि साधयि...

कश्चन युवकः पत्न्या सह विपणिं गत्वा सर्वदा एकस्याः वृद्धातः एव फलानि क्रीणाति स्म । तस्याः निर्धनतां ज्ञात्वा साहाय्यार्थं धनं‌ दातुं तेन यदा उद्यतं तदा तया विनयेन तत् निराकृतम् । तस्मात् तेन युवकेन कश्चन उपायः कृतः । तेन यः उपायः कृतः तम् उपायं ज्ञात्वा वृद्धा अन्यम् उपायं करोति । युवकेन कः उपायः कृतः ? वृद्धया कृतः उपायः कः ? इति कुतूहलेन इमां कथां शृण्वन्तु । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य...

ध्यानचन्दः वणिक् चेदपि सः जिज्ञासुः भगवद्भक्तः च आसीत् । कदाचित् नगरस्य महाश्रेष्ठी लक्ष्मीपतिः तं गृहम् आहूय तस्य शिरसि एकं शिरस्त्रं निधाय अवदत् 'एतत् महामूर्खाय दातुं कारितम्' इति । ध्यानचन्दः प्रतिवचनं किमपि न अवदत् । अथ कदाचित् लक्ष्मीपतिः अस्वस्थः जातः । तदा ध्यानचन्दः आगत्य तत् शिरस्त्रं लक्ष्मीपतेः शिरसि स्थापयित्वा अवदत् 'परलोकं प्रति किमपि नेतुं न शक्यते इति जानता अपि भवता आजीवनं प्रभूतं...

स्वगुरोः अपारस्य ज्ञानस्य प्रशंसां कुर्वते शिष्याय गुरुः एवं बोधयति 'अलं प्रशंसया । मया प्राप्तम् अल्पमेव । यथा सागरः अपारः तथैव ज्ञानराशिः अपि अपारः । वयं महता श्रमेण यत् अध्ययनं कुर्याम तत् तु तावदेव भवेत्, सागरे दण्डस्य मज्जनात् यावत् सङ्गृह्येत । यत् ज्ञानं प्राप्तं तत् अधिकम् इति तु भ्रमः एव । प्राप्तव्यमस्ति अपारम् । ज्ञानसागरस्य अपारतां मनसि निधाय प्राप्तस्य मापनं करणीयम् अस्माभिः, न तु स्व...

मण्डूकमुनि-इतरयोः पुत्रः महीदासः सर्वदा द्वादशाक्षरमन्त्रं जपन् लौकिककर्मसु अनासक्तिं वहति स्म । अतः महीदासे इतरायां च मुनेः अनादरः प्रवृद्धः । खिन्ना इतरा पुत्रेण सह अन्यत्र वासम् आरब्धवती । कदाचित् जपेन सन्तुष्टः विष्णुः महीदासस्य स्वप्नम् आगत्य 'गुरूपदेशं विना एव सकलवेदवेदाङ्गज्ञानं तव भविष्यति' इति अवत् । तथैव ज्ञानं सम्पाद्य ऋग्वेदभाष्यं कर्मकाण्डबोधकं ब्राह्मणग्रन्थं च सः अरचयत् । 'मम माता प...

पूर्वं वारणास्यां स्थितस्य बनारसहिन्दुविश्वविद्यालयस्य कुलपतिः आसीत् आचार्य: नरेन्द्रदेवः । अस्वस्थं बन्धुं द्रष्टुं कदाचित् सः सैकल्-रिक्षायानेन गच्छन् आसीत् । तं दृष्ट्वा कश्चन सुहृद् पृच्छति यत् सर्वकारस्य कार्-यानेन गन्तुम् अर्हति खलु इति । तदा आचार्यः वदति 'उन्नतस्थाने तिष्ठता मया आचारशुद्धिः परिरक्षणीया । यदि मादृशानाम् आचारे एव शुद्धिः न भवेत् तर्हि समाजे सदाचारः कथं तिष्ठेत्? अतः मया वैयक्...

इयं कथा राजचोरयोः विषये अस्ति। चौर्यार्थम् आगतः चोरः राज्ञः प्राणरक्षणं करोति । तदर्थं राजा तस्मै दश सुवर्णनाणकानि उपायनत्वेन दत्त्वा प्रेषयति । अपि च चौर्यार्थं दश रजतनाणकानि दण्डत्वेन दातव्यम् इति दण्डयति च । कोषाधिकारी कुतूहलत्वेन चोरम् अपृच्छत् 'चौर्यार्थम् आगतेन त्वया चौर्यप्रवृत्तिं परित्यज्य राज्ञः प्राणरक्षणाय किमर्थम् उद्यतम्?’ इति । तदा चोरः 'परेषां प्राणरक्षणाय प्रयासः मानवमात्रस्य आद्य...

पूर्वं कश्चन कृष्णभक्तः आसीत् । सः सदा भगवतः ध्याने पूजायां च निरतः‌ भवति स्म । तस्य भक्त्या सुप्रीतः श्रीकृष्णः कदाचित् तस्य पुरतः प्रत्यक्षः अभवत् । तं दृष्ट्वा भक्तः नितरां सन्तुष्टः जातः । आनन्दाश्रूणि स्रावयन् साष्टाङ्गं नमस्कृतवान् । ततः श्रीकृष्णः तं परीक्षते । भक्तः परीक्षायां सफलः भवति । अन्ते भक्तम् आशिषा अनुगृह्य ततः अन्तर्हितः भवति भगवान् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयो...

आश्रमे गुरुः प्रतिदिनं प्रातः अष्टसु दिक्षु नमस्कारं करोति स्म । तत् दृष्ट्वा कश्चन शिष्यः अष्टानां दिशानां नमस्कारस्य उद्देशम् अपृच्छत् । तदा सः सर्वाः दिशः किं किं तत्त्वं सङ्केतयन्ति इति वदति । दिग्भ्यः नमस्कारार्पणम् एवं विशिष्टेन उद्देशेन भवति इति ज्ञात्वा इतः परम् अहमपि दिशः नमस्करिष्यामि इति अवदत् शिष्यः । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षे...

कश्चन शिष्यः आचार्यम् अपृच्छत् यत् ज्ञानात् केवलं वृत्तिप्राप्तिः, मानसम्मानप्राप्तिः च एव प्रयोजनं वा? इति । तदा आचार्यः केनचित् निर्दर्शनेन शिष्यं बोधयति 'अज्ञानस्य कारणतः अस्मासु अनेकविधाः भ्रान्तयः जायन्ते । तासां निवारणाय अन्तरङ्गदीपः उद्दीपनीयः । सर्वे अन्तरङ्गोद्दीपनं कर्तुं न अर्हन्ति । भ्रमजालस्य अपसारणाय आत्मप्रकाशस्य प्राप्त्यै च निरन्तरगभीराध्ययनम् एव शरणम्' इति । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश...

'फलप्राप्तीच्छां विना यानि उत्तमानि कार्याणि क्रियेरन् तानि एव सत्कार्याणि भवेयुः । यत् क्रियेत तत् निःस्वार्थभावनया कर्तव्यम् । जनानाम् उपकारः यतः स्यात् तादृशानि कार्याणि करणीयानि । येभ्यः कार्येभ्यः मनसः आत्मनः च संस्कारः‌ भवेत् तानि एव उत्तमकार्याणि । प्रशंसाप्राप्तीच्छा विकृतिरूपा एव । अतः तादृशीम् इच्छां परित्यज्य शुद्धेन हृदयेन प्रजाहितकार्याणि कुरु' इति कश्चन संन्यासी कञ्चन राजानं बोधयति अ...