PrzySłowie

Określenie "wierutny" jest dość dziwne i nieco tajemnicze... O jego pochodzeniu wspomina wyłącznie kilka źródeł. Występowało dawniej obok takich słów jak "wiara", "wierzący", "wiernie" oraz "wierność". Wszystkie te wyrazy pochodzą od jeszcze praindoeuropejskiej formy uero-, czyli prawdziwy. Stąd także łacińskie verus czy niemieckie wahr - oba w znaczeniu prawdziwy. Do dziś jeszcze w polszczyźnie m...

Słowo "kretes" występuje wyłącznie w wyrażeniu "z kretesem", które oznacza zupełnie, całkowicie, doszczętnie i funkcjonuje w tekstach od XVIII wieku, choć na pewno jest dużo starsze w języku mówionym. Co ciekawe, nie ma pewności, skąd się wzięło. W słownikach znajdziemy szczątkowe informacje na ten temat, ale niektórzy badacze wiążą to wyrażenie z węgierskim słowem tönkretesz, które oznacza niszcz...

Jeśli ktoś jest "do rany przyłóż", to jest łagodny, zgodny i bezpieczny; można mu więc zaufać. Dzisiejsze powiedzenie jest skróconą postacią pełnego frazeologizmu "do rany można by go lub ją przyłożyć". Ale dlaczego akurat do rany? Dawniej do ran przykładano różnego rodzaju zioła, np. listki buraka, babki lancetowatej czy pokrzywy, które łagodziły ból i miały ułatwić gojenie się uszkodzeń. Rana to...

"Bebok" to postać z kultury Górnego Śląska, choć ma swoich odpowiedników w folklorze innych regionów Polski. To demon polujący na małe dzieci, przestawiany zwykle jako niewielka, wychudzona, odziana w szmaty postać, która ma nieproporcjonalnie dużą głowę i długie nogi - czasami zakończone kopytami. Wygląd beboka może się zmieniać - w zależności od opowieści i interpretacji. Tak czy inaczej beboki...

Słowo "fajerka" pochodzi od niemieckiego Feuer, czyli ogień, bo fajerka to oczywiście żeliwny krążek zamykający lub częściowo zamykający otwór w płycie kuchennej. Za pomocą fajerki regulowano temperaturę z jaką podgrzewany był garnek. Co ciekawe, mamy w polszczyźnie powiedzenie "zabawa na cztery fajerki", które oznacza huczną zabawę. A to dlatego, że fajerkami nazywano także otwory w piecu. A gdy...

"Mieć motyle (albo motylki) w brzuchu" to kalka z języka angielskiego, którym funkcjonuje wyrażenie "to have butterrfly in one's stomach". Taka wizja to oczywiście wyobrażenie tego, co dzieje się w naszym wnętrzu w przypływie emocji. To tak, jakby chmara motyli muskała swoimi skrzydłami nasz brzuch od środka. Te emocje mogą być dwojakie. Najczęściej mówimy tak, gdy odczuwamy podniecenie związane z...

Gdy zajrzymy do słownika poprawnej polszczyzny, to znajdziemy informację, że forma dopełniacza nazwy Tarnobrzeg to "Tarnobrzega" - jedziemy więc do Tarnobrzega. Ale sprawa nie jest taka oczywista... Obie te formy, "do Tarnobrzega" i "do Tarnobrzegu", mieszały się w języku od bardzo dawna. W różnych źródłach pisanych, np. "Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich", kt...

Jeśli ktoś leje lub wylewa krokodyle łzy, to znaczy, że wyraża swój żal lub ubolewanie z powodu czegoś, ale robi to nieszczerze. Ten frazeologizm występuje w wielu językach, a to dlatego, że wiąże się z opowieściami o krokodylach, które krążyły po Europie w starożytności i średniowieczu. Jedna z tych opowieści dotyczy na obserwacji krokodylich zachowań. Gdy te wielkie gady przebywają na lądzie, gr...

W dawnej polszczyźnie funkcjonował czasownik "ciekać" i stanowił parę do wyrazu "ciec", który znamy dziś. Tak jak mamy "biec - biegać", tak mieliśmy "ciec - ciekać". Nie bez przyczyny odwołałem się do czasownika "biegać", ponieważ słowo "ciekać" miało dwa znaczenia: albo płynąć, sączyć się, albo biegać właśnie. Widać to w czasowniku "uciekać", który oznacza biegiem oddalać się z miejsca, w którym...

Słowo "dowcip" pochodzi z języka czeskiego, w którym oznacza bystrość umysłu, inteligencję - opowiadanie dobrych dowcipów rzeczywiście wymaga tych cech. Synonimem słowa "dowcip" jest "żart" i ten wyraz również został zapożyczony - znów z niemieckiego, w którym "serten" oznaczało łudzić, oszukiwać, zwodzić. Do zapożyczonych wyrazów należy też "figiel". Co ciekawe, pochodzi ze średniowiecznej łaciny...

O tym, że liczba "trzy" jest wyjątkowa wiedzieli to już starożytni, którzy mawiali "Ternarius numerus perfectissimus", czyli "trzy to liczba doskonała", a przy okazji "Omne trinum perfectum", czyli "wszystko, co składa się z trzech jest doskonałe". O trójce nie zapomina również polszczyzna. Mówimy "do trzech razy sztuka", licząc na to, że tym razem się uda i uznając, że tylko trzy próby mają sens....

Profesor Irena Bajerowa twierdziłą: "wstyd nie odmieniać nazwisk". Inny badacz (co ciekawe, matematyk) - Hugo Steinhaus, do osób, które nie życzyły sobie, by odmieniać ich nazwisko, mówił: "Pan jest właścicielem swojego nazwiska tylko w mianowniku liczby pojedynczej. Pozostałymi przypadkami rządzi gramatyka!”. Dziś do sprawy podchodzimy inaczej. Ze względów grzecznościowych coraz częściej bierzemy...

Wyraz "melepeta" oznacza kogoś niezdarnego, powolnego, niemądrego. Nie mamy pewności, skąd to określenie pochodzi. Być może powstało z połączenia dwóch elementów, które występują w wyliczankach "mele" i "pecie", np. "ele mele dutki" czy "ecie pecie, gdzie jedziecie". Co ciekawe, samo "ecie, pecie" oznacza między innymi osobę niezaradną, naiwną. Być może jednak "melepeta" ma związek z francuskim "p...

"Chłopaki nie płaczą", "męska rozmowa", "toksyczna męskość", "manosfera", "sigma" i "incel" - to składniki społecznego dyskursu na temat męskości. Jaka jest nasza współczesna opowieść o mężczyznach? I jakie niesie konsekwencje? O tym rozmawiam z Marcinem Michalakiem - psychologiem i psychoterapeutą.

Fraza "mądrej głowie dość dwie słowie" oznacza, że mądremu człowiekowi niczego nie trzeba długo tłumaczyć, bo szybko pojmuje, o co chodzi - wystarczą dwa słowa. A dlaczego "dwie słowie", a nie "dwa słowa"? To dawna forma liczby podwójnej, którą nasi przodkowie posługiwali się jeszcze do XVI wieku. Używano jej w połączeniu z rzeczownikami nazywającymi parę lub takimi, które łączono z liczebnikiem "...

Wyraz "manosfera" ma co najmniej trzy znaczenia. Przede wszystkim są to fora, blogi czy portale, czyli przestrzeń internetowa, sfera internetu, w której mężczyźni omawiają kwestie dotyczące mężczyzn i męskości, relacji między kobietami a mężczyznami i praw mężczyzn w kontekście praw kobiet. Najczęściej są to treści antyfeministyczne, antykobiece i popierające dominację mężczyzn. Po drugie - manosf...

Od jakiegoś czasu czasownik "popełnić" uchodzi za bardziej elegancki odpowiednik słów oznaczających działanie lub tworzenie: w tym przypadku wyrazu "wygłosić". Wśród podobnych konstrukcji można znaleźć także: popełnić książkę, artykuł, a nawet piosenkę czy post na facebooku. Tradycyjnie jednak czasownik "popełnić" łączy się z nazwami zjawisk, które oceniamy negatywnie. Dlatego mówimy: popełnić błą...

Przymiotnik "łagodny" - jego pochodzenie nie ma związku z tym, że ktoś jest czegoś godny. Dzisiejsze określenie "łagodny" wzięło się prawdopodobnie od dawnej formy lagoda, czyli porządek, harmonia. Lagoda z kolei pochodzi od rzeczownika laga, który oznaczał to, co jest ułożone. A jeśli jest ułożone, to jest harmonijne, przyjemne i bezpieczne - tak jak łagodna osoba. Gdybyśmy zajrzeli jeszcze głębi...

"Zaopiekowany", "na tapecie", "małżonek" - czy te słowa wciąż powinny budzić wątpliwości? Czym jest prosta polszczyzna i czy możemy pozwolić sobie na nieco językowej nieporadności? O tym wszystkim rozmawiam z Pauliną Mikułą - autorką książki "Prosty poradnik językowy", polonistką, twórczynią kanału na YouTubie "Mówiąc inaczej".

Mieszka się pod jakimś adresem... Jednak, gdy zajrzymy do słownika poprawnej polszczyzny, to znajdziemy informację, że w połączeniu z czasownikiem "wysyłać" poprawne są formy "pod adresem" i... "na adres", a konstrukcja "pod adres" jest poprawna wyłącznie z czasownikami typu "pójść", "udać się" czy "pojechać" pod adres. Wysyłanie czegoś "pod adres" uznawane jest za błąd. Z kolei dwie poprawne form...

Trudno jednoznacznie ustalić pochodzenie takich wyrażeń, ale prof. Adam Fałowski w swoim "Słowniku etymologicznym polszczyzny potocznej” podaje bardzo ciekawy trop. "Bara-bara" wzięło się prawdopodobnie od zawołania "bara, bara puc!", które towarzyszy dziecięcej zabawie polegającej na zderzaniu się głowami, tak jak robią to walczące ze sobą barany. Następnie nazwa tej dziecięcej zabawy została prz...

Wyraz "wciornaści" jest dziś bardzo rzadko używany. Znamy kilka wariantów tego słowa: wciornaści, wciórnaści, wciórności albo wciorki. Pierwotnie słowo "wciornaści" oznaczało wszyscy. Mówiono na przykład: "Wciornaści ludzie i wszystkie rzeczy" lub "na wciornastkie strony", czyli na wszystkie strony. Ale mówiono również - i to użycie jest dla nas bardzo ważne - "bodaj cię wciurnaści diabli wzięli",...

Jeśli coś idzie lub poszło nam "jak z płatka", to znaczy, że odbyło się sprawnie i bez kłopotów. Aby rozwikłać zagadkę tego powiedzenia, musimy wiedzieć, że wyraz "płatek" nie oznacza tu ani części kwiatu, ani drobinki śniegu, ale... chustę lub chustkę - dawniej nazywano tak również fartuch, serwetkę lub szmatkę. A to dlatego, że słowo "płat" oznacza kawałek materiału. W taką chustkę czy serwetkę...

W swoim podstawowym znaczeniu przymiotnik "surowy" oznacza oczywiście taki, który nie został ugotowany, usmażony, upieczony, ani uwędzony... I takie właśnie znaczenie miał prasłowiański przodek wyrazu "surowy" - forma surovъ lub syrovъ. Ta forma z kolei wzięła się od praindoeuropejskiego su-ro-, czyli cierpki, słony, gorzki. Następnie cała wiązka skojarzeń z takim jedzeniem została metaforycznie p...

Wniebowstąpienie, okamgnienie, zmartwychwstanie, zadośćuczynienie, wniebogłosy... Czy kiedyś obowiązywała pisownia rozdzielna: w niebo wstąpienie; z martwych wstanie itd.? Wszystkie te wyrazy należą do zrostów i już sama ta nazwa sugeruje nam, że jeśli coś się zrosło, to pierwotnie musiało występować rozdzielnie. I tak też właśnie było w przypadku tych słów. Wyrazy tego typu zwykle odmieniamy jak...