PrzySłowie

Mieszkańcy Podhala stanowią niezwykle barwną i interesującą grupę etnograficzną. Gwara góralska to terytorialna odmiana językowa, stanowiąca połączenie polskiego dialektu z językami sąsiadów. Gwara podhalańska jest rozpoznawalna w całej Polsce, a rodowici górale dbają, by nie zanikała pomimo upływu czasu.

Paragonik, fakturka i siateczka. Skąd wzięły się zdrobnienia, co mówią o użytkownikach języka i co robią polszczyźnie? 

Kolejnym etnolektem, któremu przygląda się Mateusz Adamczyk jest śląszczyzna. Wyjaśniamy jakie są granice śląszczyzny w języku, czym się przejawia i dlaczego nie należy mylić jej z gwarą śląską.

Dlaczego w Krakowie i niemal w całej Małopolsce wychodzi się "na pole" a nie "na dwór"? Jakie są jeszcze inne elementy typowej krakowskiej gwary i czy jest to powoli zanikający sposób mówienia?

Z gwarą poznańską kojarzy się m.in. słowo "pyra" czyli "ziemniak". Z czym można jeść pyry i jakie inne słowa są typowe dla poznańskiej gwary oraz skąd się wzięły? Zapraszamy na językwą podróż do Poznania. 

Rozmowa o Kaszubach i kaszubszczyźnie ze Stasią Budzisz - absolwentką filologii polskiej i rosyjskiej oraz Polskiej Szkoły Reportażu. Stasia jest też dziennikarką współpracującą z "OKO.Press" i "Krytyką Polityczną" oraz autorką książki "Welewetka. Jak znikają Kaszuby".

Słowo grill na dobre zadomowiło się w języku polskim. Jednak wciąż zastanawiamy się jak poprawnie powiedzieć po polsku: położyć coś na grill czy też może na grilla?

W ostatnich latach kulturowe tabu nieco osłabło i coraz śmielej rozmawiamy o seksie - także publicznie W tym odcinku mówimy właśnie o seksualizmach i jednym z pierwszych słowników języka seksu autorstwa Stanisława Kurkiewicza. 

We współczesnym języku niezbyt często używamy słów określających pokrewieństwa. Kiedyś było to na porządku dziennym i nikt nie mylił stryja z wujem oraz stryjenki z ciotką. 

Moda to określenie dotyczące nie tylko ubrań ale także... języka. Modne wyrazy są używane zwykle o wiele częściej, niż wynika to z potrzeb komunikacyjnych. Często rozszerzają też pierwotne znaczenie słów. Przykładami mogą tu być słowa: artykułować czy dedykować. 

Skrótowce to nie to samo co skróty. Powstają z pierwszych liter słów wchodzących w skład danej nazwy. Skróty są zaś skróconymi formami poszczególnych wyrazów. Skrótowce zapisujemy wielkimi literami, z wyjątkiem występujących w nich spójników. Niekiedy niefortunny układ pierwszych liter wyrazów, z których powstają skrótowce sprawia, że brzmią one śmiesznie, np. KURDE - Kwalifikowana Usługa Rejestro...

W języku polskim nie brakuje słów z pozoru "nielogicznych". Choćby samochód, który wcale sam nie chodzi, a jeździ... Czy też  złodziej (dlaczego nie kradziej?) oraz bezpieczny (wszak bez pieczy, to bez opieki, więc powinien się bać). 

Co oznacza powiedzenie "zbić kogoś z pantałyku? Cóż to takiego jest... pantałyk? Teorii jest kilka... 

To odcinek dla głodnych... wiedzy! W Anglii nazywa się ją "tea", w Niemczech "Tee", w Polsce "herbatą". O pochodzeniu nietypowej (względem innych języków) nazwy tego napoju, a także o kanapkach, zupach, obiadach i kolacjach w kontekście językowym opowiada Mateusz Adamczyk. W cyklu "Przysłowie" M. Adamczyk poruszy językowe tematy związane z jedzeniem.

Jaki mamy stosunek do różnych odmian języka? Jaki szanse i ograniczenia niesie różnorodność językowa? Czym jest jężyk regionalny? Gościni: prof. Monika Kresa, językoznawczyni z Uniwersytetu Warszawskiego.

Bielizna nie zawsze jest biała, a żelazko już nie jest z żelaza. Tym razem o słowach, które w praktyce oddaliły się od swojego pierwotnego znaczenia. To zjawisko nazywa się leksykalizacją.

Czy frazeologizm "pal go sześć" może być uznawany za rodzaj klątwy lub zaklęcia? Jaka jest geneza tego powiedzenia i co oznaczało kiedyś oraz w jakich sytuacjach używa się go obecnie?

Wesołych świąt czy Wesołych Świąt? Tym razem Mateusz Adamczyk skupia się na językowych niuansach związanych z Wielkanocą. Będą wskazówki dla tych, którzy planują wysłać życzenia i językowe dochodzenia - dla badaczy języka to, czy pierwsze było jajko, czy kura, również ma znaczenie!

Już starożytni fiolozofowie narzekali na młodzież, ale Mateusz Adamczyk docenia kreatywność językową tej grupy. "Potas węgiel" jako wyrażenie miłości? Czemu nie! Posłuchajcie o tym, jakie znaczenie mają słowa wytwarzane przez poszczególne grupy wiekowe i poznajcie kilka nowych.

Mówienie do siebie pomaga uporządkować myśli, skoncentrować się na temacie i ustalić hierarchię ważności. Pozwala także na lepsze zapamiętywanie, gdyż bardziej angażuje mózg. To także dobry sposób na rozładowanie napięcia oraz czynnik motywujący do działania.

Tym razem wydanie okazjonalne. Mateusz Adamczyk wyjaśnia nazewnictwo związane z obchodzeniem imienin i urodzin. 63. urodziny Trójki sprawiły, że przypomina także odmianę słów "radio" i "studio".

O poppsychologii rozmawialiśmy z Matyldą Kozakiewicz - psycholożką i psychotraumatolożką oraz z  Marcinem Michalakiem - psychologie i psychoterapeutą Gestalt.

"Starość nie radość", "stary grzyb", "jedną nogą w grobie" itd. O młodości i starości w języku, a zwłaszcza o dyskryminujących wobec starszych osób zjawiskach słyszalnych w mowie mówi Mateusz Adamczyk. 

Jesteśmy obecnie świadkami i/lub uczestnikami olbrzymich zmian dokonujących się nie tylko w sferze świadomości, lecz także języka. Formy neutralne płciowo właśnie neutratywy, stanowiące różnego typu przekształcenia wyrazów nacechowanych płciowo (de facto mających rodzaj męski lub żeński), stały się faktem językowym i faktem społecznym.  

...i nie mogę sobie przypomnieć słowa. Tym razem Mateusz Adamczyk wyjaśnia pewien psycholingwistyczny efekt zapominania słowa, którego aktualnie potrzebujemy. I podpowiada, jak poradzić sobie z tego rodzaju luką w pamięci.