बालमोदिनी

बालगङ्गाधरतिलकः विधिशास्त्रस्य अध्ययनानान्तरं न्यायवादिवृत्तित्वं न इच्छति यतः तत्र प्रतिदिनं प्रतिपदम् असत्यं वक्तव्यं भवति इति । सर्वाकारीयम् उद्योगम् अपि न इच्छति सर्वकारस्य दास्यताकारणतः । सः कस्मिंश्चित् विद्यालये अध्यापकवृत्तित्वम् आरब्धवान् । तदीयं मासिकं वेतनं त्रीणि रूप्यकाणि इति । तिलकस्य उदात्तं चिन्तारहितं च व्यवहारं दृष्ट्वा तस्य सुहृत् महत् आश्चर्यम् अनुभूतवान् । (“केन्द्रीयसंस्कृतवि...

कश्चन महात्मा भगवद्दर्शनस्य विषयं कञ्चन सज्जनं वदति - 'ईश्वरः अस्माकम् अन्तः एव तिष्ठति । मोहमायादिकारणतः वयं तस्य दर्शनं प्राप्तुं न शक्नुमः । भगवान् द्रष्टव्यः चेत् सर्वादौ मोहमायादयः त्यक्तव्याः' इति । 'अद्यैव भगवद्दर्शनार्थं प्रयासस्य आरम्भं करिष्यामि' इत्युक्त्वा प्रणम्य च ततः प्रस्थितवान् सः सज्जनः । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्र...

इयं कथा वर्तते गुणत्रयविषये । तमोगुणः मानवं संहर्तुं प्रयासं करोति । रजोगुणः कौटुम्बिकव्यवहारादिभिः तं बध्नाति । किन्तु सत्त्वगुणः तमोरजसोः पीडातः मानवं विमोच्य सुयोग्यं मार्गं दर्शयति । एतस्मिन् मार्गे भयं न विद्यते । एषः मार्गः मानवान् भगवच्चरणं प्रापयति । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) This tale concerns the three guṇas (qualit...

बघेलसिंहः तारुण्ये एव सिक्खदलस्य प्रमुखः जातः । सः कदाचित् देहलीस्थं रक्तदुर्गं वशीकर्तुम् ऐच्छत् । यमुनाम् अतिक्रम्य आगतः अपि सः झटिति एव देहल्याः वशीकरणाय न उद्यतः । सेनायाः वर्धने, अन्येषां मैत्रीसम्पादने, व्यूहस्य आरचने च सः उद्यतः अभवत् । सः केनचित् उपायेन दुर्गं प्रविश्य देहलीं वशीकृतवान् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) Bag...

राणाप्रतापस्य सामन्तराजः रघुपतिसिंहः कदाचित् अकबरसैन्यात् पराजयं प्राप्य अरण्यम् आश्रितवान् । कदाचित् अस्वस्थः पुत्रं द्रष्टुं यदा रघुपतिसिंहः अगच्छत् तदा मोगलसैनिकाः तं गृहीतवन्तः । पुत्रदर्शनाय अवसरः दीयताम् इति सेनापतिम् आकाशवर्माणम् अपृच्छत् । रजपूताः विश्वासघातं न कुर्वन्ति इति जानन् आकाशवर्मा रघुपतिसिंहाय पुत्रदर्शनाय अनुज्ञां दत्तवान् । ततः आकाशवर्मणः बन्धनं जातम् । रघुपतिसिंहः एतत् ज्ञात्व...

जयसलमेरस्य राज्ञः रतनसिंहस्य पुत्री रत्नावली शौर्येण अप्रतिमा । कदाचित् अल्लावुद्दीनस्य सेनापतिः मल्लिकाफुरः रतनसिंहं पराजेतुं ससैन्यम् आगतः । राजकुमारी रत्नावली सैन्यस्य नेतृत्वम् ऊढवती । मल्लिकाफुरः शत्रुहस्तगतः अभविष्यत् । किन्तु कथञ्चित् आत्मानं रक्षन् रणरङ्गात् पलायत । सः कुतन्त्रम् आश्रित्य दुर्गस्य अन्तः गमनाय मार्गं दर्शयितुं कस्मैचित् निर्धनाय वृद्धाय प्रभूतं धनं दत्तवान् । किं सः वृद्धः...

लक्ष्मणमेघनादयोः युद्धे लक्ष्मणेन प्रयुक्तः बाणः मेघनादस्य हस्तम् अकर्तयत् । सः हस्तः रावणस्य अन्तःपुरे मेघनादस्य पत्न्याः सुलोचनायाः पुरतः अपतत् । दुःखितः सुलोचना सहगमनं कर्तुं निश्चयं अकरोत् । किन्तु दाहसंस्कारार्थं मेघनादस्य शिरः आवश्यकम् । सा धैर्येण श्रीरामस्य दर्शनाय प्रस्थिता । श्रीरामः तस्यां महान्तम् आदरं प्रदर्शयन् मेघनादस्य शिरः दत्तवान् । मेघनादस्य अन्त्यसंस्कारं निमित्तीकृत्य एकं दिनं...

पञ्चदशवर्षीयः कश्चन तरुणः कञ्चन महात्मानम् उपसर्प्य संन्यासदीक्षां याचते । पुनः पुनः याचनेन महात्मा तस्य परीक्षां करोति । परीक्षया तरुणस्य जितेन्द्रियता साधिता अस्ति इति महात्मना ज्ञातम् । अतः संन्यासादीक्षां दास्यामि इत्युक्त्वा तं तरुणम् आशिषा अनुगृह्णाति । सः एव भाविनि काले 'महात्मा ज्ञानेश्वरः' इति ख्यातः जातः । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक...

वाग्भटः विख्यातः प्राचीनः वैद्यराजः । एकदा धन्वन्तरिः पृथ्वीतले वैद्यानां परीक्षा करणीया इति विचिन्त्य शुकस्य रूपं धृत्वा एकं प्रश्नं त्रिवारम् उच्चार्य वैद्यान् अपृच्छत् - 'कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्?’ (कः आरोग्यसम्पन्नः भवति इत्यर्थः)। वैद्याः विविधानि उत्तराणि दत्तवन्तः किन्तु धन्वन्तरिः न सन्तुष्टः । यदा वाग्भटं प्रति आगत्य प्रश्नं अपृच्छत् तदा सः उत्तरयति 'हितभुक्, मितभुक्, उष्णभुक्' इति । तस्...

कदाचित् कश्चन महात्मा प्रयाणावसरे पिपासाम् अनुभूतवान् । कस्यचित् चर्मकारस्य कुटीरं प्राप्य जलं पृष्टवान् । किन्तु निम्नकुलीयः सः चर्मकारः जलं कथं ददानि इति चिन्तयति । तदा महात्मा वदति यत् भगवतः दृष्ट्या सर्वे समानाः । ये तारतम्यम् आचरेयुः ते तु अज्ञानिनः । स्पृश्यास्पृश्यभेदः मानवेन कल्पितः.....’। तदनन्तरं सः चर्मकारः सन्तोषेण तस्मै महात्मने जलं दत्तवान् । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टाद...

उल्लाळराज्यं किञ्चन सम्पद्भरितं लघुसंस्थानम् । गच्छता कालेन तस्य संस्थानस्य राज्ञः मद्यपानप्रवृत्तिः जाता । पोर्तुगीसाः तस्य मैत्रीं सम्पादितवन्तः । मद्यपानाय यत् मद्यं क्रेतव्यं, तन्निमित्तं स्वसंस्थानमेव पोर्तुगीसाधीनं कृतवान् सः । राज्ञी अभयादेवी संस्थानरक्षणाय स्वयं शासनसूत्रं गृहीतवती । पोर्तुगीस्-अभयादेव्योः मध्ये जाते युद्धे पोर्तुगीसानां पराजयः जातः । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्...

कस्मिंश्चित् ग्रामे देवालयनिर्माणार्थं धनं प्राप्तुं पञ्च जनाः प्रतिगृहं गतवन्तः । यः अधिकं धन दास्यति तस्य नाम्नः उट्टङ्कनं देवालये भवितुम् अर्हति इति निश्चितवन्तः । कश्चन कोट्यधीशः लक्षरूप्यकपरिमितं धनं दत्तवान् । कदाचित् धनिकेन धनदातॄणाम् आवली दृष्टा । तत्र कश्चन कृषिकः सहस्रं रूप्यकाणि दत्तानि आसन् । कृषिकस्य आर्थिकी स्थितिः शोचनीया चेदपि तेन सहस्रं रूप्यकाणि दत्तानि । मत्तः तस्य हृदयौदार्यम्...

अनया कथया वार्धक्ये कथं व्यवहरणीयम् इति ज्ञातुं शक्नुमः । पुत्राः प्रमादं कुर्युः इति भीतिः, मम अनुभवस्य उपयोगं कुर्युः इति अपेक्षा इत्यादयः वार्धक्ये सहजाः । तादृशीं मानसिकताम् अवहतः कस्यचन ज्येष्ठस्य जीवनं निश्चयेन अस्ति अनुकरणार्हम् । प्रायः असंमोहः नाम अयमेव । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) This story teaches how one should co...

कदाचित् अन्यस्मिन् देशे कश्चन वणिक् लघुनः अपराधस्य निमित्तं कारागारे स्थापितः आसीत् । तस्य शूलारोपम् आदिष्टवान् राजा । सः वणिक् राज्ञे निवेदितवान् यत् गृहं गत्वा यद्यत् करणीयं स्यात् तत्सर्वं निर्वर्त्य वर्षाभ्यन्तरे प्रत्यागमिष्यामि इति । तस्य स्थाने तस्य मित्रं कारागारे स्थापितः आसीत् । वर्षम् अतीतम् । तस्य मित्रस्य शूलारोपस्य समयः आगतः । तावता धावन् तत्र आगतः सः वणिक् । बहुविधान् विघ्नान् अपाकृ...

कश्चन महात्मा विलक्षणानि आशीर्वादवचनानि ददाति स्म । यथा राजानं 'सुभटो भव', आस्थानपण्डितम् 'अज्ञानी भव', महाधनिकं वणिक्प्रमुखं 'सेवकः भव' इति । किमर्थम् एवम् आशीर्वादं ददाति इति ज्ञातुं अनन्तरदिने राज्ञः वृद्धमन्त्री गत्वा महात्मानं राजास्थानम् आनयति । तदा महात्मा विलक्षणाशीर्वदवचनानाम् विशेषार्थं वदति । महात्मना कृतः आशीर्वादः विलक्षणः स्याद् चेदपि विशेषाभिप्रायगर्भः आसीत् इति जानन्तः सभास्थाः सर्...

कश्चन निर्धनः दीनः जनः आसीत् यस्य निबिडं श्मश्रु, दीर्घाः नखाः, जीर्णं दुर्गन्धयुक्तं वस्त्रं च आसीत् । जनाः तम् उन्मत्तः इति वदन्ति स्म । कदाचित् कश्चन सहृदयः तरुणः विनयः तं जनं दृष्ट्वा मनसि बहुविधैः प्रश्नैः पीडितः अभवत् । द्वितीये दिने सः तस्मै एकं कदलीफलम् अयच्छत् । अग्रिमे दिने विनयाय एकं पत्रम् आगतम् - भवान् मुख्यमन्त्रिणः सहयोगित्वेन नियुक्तः इति । यदा सः अग्रिमे दिने मन्त्रालयं प्राप्तवान...

नूतनतया निर्मीयमाणस्य पत्तनस्य विभिन्नानि कार्याणि प्रचलन्ति स्म । एकदा मार्गनिर्माणकार्ये नैके कर्मकराः अहोरात्रं कार्यं कुर्वन्ति स्म । तदा कुतश्चित् कश्चित् सुदृढः युवा तत्र समागत्य बहूनि कार्याणि अकरोत् । सायं यदा सन्तुष्टः स्वामी तस्मै द्विगुणितं वेतनं दातुम् उद्यतः तदा सः तत् सर्वथा निराकृत्य अवदत् 'प्रतिदिनं मया कठिनाः व्यायामाः क्रियन्ते । अस्य अस्मिन्नेव मार्गे चलन् अहं मार्गस्य निर्माणका...

अस्यां कथायां अजापालकेन सह साक्षात्सन्दर्शनं भवति वार्तादूरदर्शनस्य । एकस्य विषयस्य पुनः पुनः चर्चा चर्वितचर्वणम् इति कथ्यते । सन्दर्शनस्य चर्वितचर्वणस्य च कः सम्बन्धः इति ज्ञातुम् इच्छा अस्ति वा? तर्हि इमां हास्यमयीं कथां शृण्वन्तु । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”) In this humorous story, a goatherd is interviewed on the televisio...

लालबहादुरशास्त्री भारतस्य सुप्रसिद्धः द्वितीयः प्रधानमन्त्री । तस्य पत्नी ललितादेवी अपि स्वातन्त्र्यान्दोलने भागग्रहीत्री एव । सा महिला दलस्य प्रमुखा आसीत् । कदाचित् सा आपणिकानां मनः परिवर्तयितुम् अन्याभिः महिलाभिः साकं वैदेशिकवस्तुविक्रयणस्थलं गतवती । बहवः आपणिकाः‌ ललितादेव्याः अनुरोधं स्वीकृत्य सर्वाणि वैदेशिकवस्तूनि बहिः अक्षिपन् ।  किन्तु एकः आपणिकः तत् न अङ्गीकृतवाम् । तस्य मनःपरिवर्तनं कथं भ...

दुष्टानां सङ्गः सर्वथा न करणीयः इति इयं कथा ज्ञापयति । पितुः मरणानन्तरं भट्टनाथस्य स्वेच्छाचारस्य निग्रहीता न कोऽपि आसीत् । दुष्टानां मित्राणाम् उपदेशं पालयन् सः मनोरञ्जनाय दुर्व्यसनाय च प्रभूतं धनं व्ययितवान् । उद्योगिनः तं वञ्चितवन्तः । वाणिज्ये महती हानिः तेन अनुभूता । अन्ते यदा सः आत्महत्यार्थं प्रकोष्ठस्य अट्टाधारे रज्जुं बद्ध्वा पाशं कण्ठे योजयित्वा कूर्दनम् अकरोत् तदा अट्टाधारः भग्नः जातः ।...

महात्मनाम् आशीर्वादवचनानि कदापि विफलानि न भवन्ति इत्यस्य उदाहरणं भवितुम् अर्हति इयं कथा । कश्चन तरुणः बालगङ्गाधरवर्येण कानिचन आशीर्वादवचनानि प्राप्नोत् । तानि आशीर्वादवचनानि तस्य हृदये स्थिरतया अतिष्ठन् । तरुणेन विद्याभ्यासं समाप्य सर्वकारोद्योगः प्राप्तः । स्वयोग्यतया अल्पे एव काले पदोन्नतिं प्राप्नुवन् रिसर्व्-वित्तकोषस्य 'गवर्नर्' पदमपि प्राप्नोत् । ब्रिटिश्-शासने तत् पदं प्राप्तवान् प्रथमः भार...

कश्चन विद्यालये कश्चन निरीक्षणाधिकारी छात्राणां परीक्षार्थं पञ्च आङ्ग्लशब्दान् अवदत् । यदा मुख्योपाध्यायः छात्राणां मध्ये सञ्चरन् आसीत् तदा तेन ज्ञातं यत् एकेन छात्रेण 'केट्ल्' इत्ययं शब्दः दोषपूर्णतया लिखितः इति । सः नेत्रसङ्केतेन छात्रम् असूचयत् यत् पार्श्वस्थेन छात्रेण यत् लिखितं तत् दृष्ट्वा समीकुरु इति । किन्तु तेन छात्रेण आदेशः न पालितः । यदा निरीक्षणाधिकारी निर्गतः तदा मुख्योपाध्यायः किमर्थ...

बहुषु युद्धेषु शत्रुजनानां मारणं दृष्ट्वा कस्यचन राज्ञः मनः विषादग्रस्तं जातम् । सः कञ्चन संन्यासिनम् उपसर्प्य  'भवतः इव तपोमयं जीवनं स्यात् ममापि' इति अवदत् । तदा संन्यासी 'प्रजारक्षणं, युद्धम् इत्यादिकं तव कर्तव्यम् । तपसि प्रवृत्तिः, जनानां प्रबोधनम् इत्यादिकं मम कर्तव्यम् । सर्वेण अपि जनेन स्वस्य कर्तव्यपालनमात्रं चिन्तनीयम् । अन्येन आत्मनः तोलनं न युज्यते....’ इत्यादिभिः वचनैः राजानं बोधयति ।...

जोधपुरसाम्राज्ये राजा रामसिंहः आधिपत्यं वहन् आसीत् । कदाचित् रामसिंहः महता शौर्येण मोगलैः सह युद्धम् अकरोत् । भीतं मोगलसैन्यं तत्स्थानात् पलायनम् अकरोत् । पलायमानाः पिपासापीडिताः मोगलसैनिकाः कस्यचन तडागस्य जलं पातुं यदा उद्यताः तदा रामसिंहस्य सैनिकाः तेषां जलपानं निवारितवन्तः । रामसिंहः त्वरितं तत्रागत्य 'इमे निश्शस्त्राः, निस्सहायाः, पिपासाबाधिताश्च । जलपानाय प्रतिगमनाय च अनुमन्यन्ताम्' इति उच्चै...

कदाचित् नारदमहर्षिः भगवन्तं कृष्णम् अपृच्छत् 'सदैव भवान् राधे! राधे! इति किमर्थं जपति?’ इति । इदं श्रुत्वा कृष्णः शिरःशूलस्य अभिनयं कृत्वा बलवतीं वेदनां प्रकटितवान् । वेदनायाः निवारणं कथम् इति पृष्टे कृष्णः अवदत् 'मद्भक्तस्य चरणरजसः स्पर्शेन इयं वेदना दूरीभवितुमर्हति’ इति । अविलम्बेन गत्वा आनेष्यामि इत्युक्त्वा नारदः रुक्मिणीं, सत्यभामाम्, अन्याः राज्ञीः च उपेत्य चरणरजः अयाचत । परन्तु सर्वतः अपि न...