PrzySłowie

Niektóre źródła podają, że "kanapka" w znaczeniu kromka pieczywa z masłem, serem, wędliną lub innymi dodatkami, czasem przykryta drugą kromką, powstała ze względu na to, że plastry sera czy szynki ułożone są na chlebie jak poduszki na kanapie. To skojarzenie narodziło się najpierw na gruncie języka francuskiego. Inne wyjaśnienie dotyczy sposobu, a właściwie miejsca spożywania kromek chleba z dodat...

Tradycyjnie przyrostek "-owa" odpowiada za tworzenie nazw odmężowskich. Mamy więc w języku pary: brat - bratowa, czyli żona brata, czy profesor - profesorowa, czyli żona profesora. Niektóre kobiety przyjmują także podobnie zbudowane nazwiska. I tak na przykład, jeśli mężczyzna ma na nazwisko Nowak, to jego żona to Nowakowa. Taka funkcja przyrostka "-owa" powoli zanika ze względu na zmiany społeczn...

"Chlujny" - takie słowo nigdy w naszym języku nie funkcjonowało, a przynajmniej nie ma po nim śladów, ponieważ oczywiście mogło pojawiać się w mowie żywej, ale już nie w tekstach pisanych. Tak czy inaczej uważa się, że przymiotnik "niechlujny" nie pochodzi od formy "chlujny", ale od czasownika "chludzić", czyli dbać o czystość. Nasi przodkowie na osobę, która nie dba o czystość, mówili więc "niech...

Powiedzenie "wsuwać" albo "łykać jak małpa kit" funkcjonuje w co najmniej dwóch znaczeniach. Po pierwsze, może oznaczać, że ktoś je bez opamiętania się obżera. Po drugie - że ktoś bezrefleksyjnie przyjmuje docierające do niego informacje, a czasami jeszcze zaczyna się nimi dzielić. W obu przypadkach mamy do czynienia z nawarstwieniem się symboli i metafor. "Małpa" uchodzi w naszej kulturze za zwie...

"Osoba dziecięca" formalnie należy do tzw. osobatywów, czyli połączeń rzeczownika "osoba" z imiesłowem przymiotnikowym (czyli takim, który kończy się na -ący, -ąca, -ące) lub przymiotnikiem, na przykład "osoba pacjencka", "osoba partnerska" czy "osoba kandydująca". Takich form zwykle używamy, by nie wskazywać na płeć. Dlatego zamiast "studenci" lub "studentki" powiemy "osoby studiujące". Co ciekaw...

Podstawą czasownika "migdalić się" jest prawdopodobnie dawny wyraz "migdalik" (lub "migdałek"), czyli elegancik, maminsynek. "Migdalik" jest zdrobnieniem słowa "migdał" w znaczeniu coś pięknego, specjalnego, a to dlatego, że dawniej migdały były drogie i trudne do zdobycia. Taki migdalik pieścił się ze sobą (traktował się nadzwyczaj delikatnie) i wdzięczył się do innych osób - być może stąd dzisie...

W wyrażeniach "wykręcić numer" albo "wyciąć" lub "wywinąć numer" słowo "numer" oznacza coś zaskakującego, a to dlatego, że numerem nazywamy (choć już chyba coraz rzadziej) jedną z kolejnych części programu artystycznego lub widowiska. Szczególne zainteresowanie wzbudza oczywiście "popisowy numer" – pełen niespodziewanych zachowań czy zwrotów akcji. Dlatego właśnie wykrzykujemy "ale numer!", gdy co...

Przyznam, że jako dziecko też myślałem, że mówi się "dolniczka", bo znajduje się na dole (pod kwiatkiem) albo dlatego, że kopie się w niej dołki, by sadzić rośliny. Jednak w wyrazie solniczka "l" pochodzi od wyrazu podstawowego, czyli sól. Natomiast "doniczka" jest zdrobnieniem słowa "donica", które dawniej brzmiało… "dojnica". A to dlatego, że pierwotnie była naczyniem, do którego zbierano dojone...

Piosenka Maryli Rodowicz - "Szparka sekretarka", a właściwie jej tytułem, jest tematem dzisiejszego odcinka naszego cyklu. Co oznacza w tym tytule słowo "szparka"? Autor tekstu – Jan Wołek, wykorzystał tu dawne znaczenie przymiotnika "szparki", czyli szybki, prędki, żwawy. Maria Dąbrowska w "Ludziach stamtąd" pisała: "Pląsy były jeszcze szparkie, obroty rzeźwe, ostro na taktach przybijane tupaniem...

Mówimy tak oczywiście wtedy, gdy chcemy wyrazić swoje zaskoczenie albo zadziwienie tym, co właśnie widzimy lub czego doświadczamy. "Ja cię kręcę" jest prawdopodobnie eufemizmem, czyli łagodniejszą postacią, wulgarnego wyrażenia "ja cię …olę". Takich form nie odczytujemy dosłownie, są one wyłącznie wyrazem ekspresji i niosą informacje o emocjonalnym stosunku nadawcy. Nie chodzi więc o to, że ktoś r...

"Progenitura" - w Wielkim słowniku języka polskiego jest definiowana jako żartobliwe określenie dzieci określonej pary rodziców. Inne słowniki podają raczej informację o przestarzałym charakterze tego słowa i uzupełniają o informację, że dawniej oznaczało ono również pochodzenie. Wyraz ten pochodzi od łacińskiego "progeniturus", czyli dosłownie mający być zrodzonym. "Latorośl" pochodzi natomiast o...

Mówimy "lelum polelum", kiedy mamy na myśli osobę ślamazarną, flegmatyczną, powolną czy niemającą własnego zdania. Takie "ciepłe kluchy" można by było również powiedzieć. Pochodzenie tego wyrażenia ma prawdopodobnie związek z prasłowiańskim czasownikiem lelěti czy lelějati, czyli chwiać się, kołysać się. W późniejszej staropolszczyźnie funkcjonowały jeszcze słowa "lelejać", czyli kołysać, chwiać o...

Nazwiska powstały oczywiście później niż imiona, ponieważ w dawnych społecznościach do określenia tożsamości osoby wystarczyło samo imię. Jednak w miarę przyrostu ludności i rozwoju stosunków społecznych powstała potrzeba bardziej dokładnego określania poszczególnych osób. Zanim jednak powstały nazwiska w XIII w zaczęto dodawać do imion różnego rodzaju określenia związane na przykład z miejscem po...

Jak brzmi feminatyw od formy "złoczyńca"? Gdy mamy taki kłopot, zawsze możemy się wspomóc podobnymi wyrazami. W tym przypadku zakończonymi na -ca. A więc jeśli mamy takie pary jak: władca - władczyni, zdobywca - zdobywczyni, obrońca - obrończyni i tak dalej, i tak dalej... Formą żeńską od słowa "złoczyńca" będzie "złoczyńczyni". A jak będzie z "tchórzem"? W tym przypadku możemy wykorzystać kilka p...

Wyraz "kita" to dialektalnie noga, udo, a całe wyrażenie "odwalić kitę" jest odpowiednikiem takich powiedzeń jak "wyciągnąć nogi" czy "wyciągnąć kopyta". Ma to oczywiście związek z ułożeniem ciała osoby, która nie żyje. Od połączenia "odwalić kitę" powstał czasownik "wykitować". Proces, w którym zastępujemy nazwę dwuwyrazową nazwą jednowyrazową, która niesie ze sobą takie samo znaczenie, nazywamy...

Słownik warszawski z początku XX wieku podaje, że "krakowskim targiem" to za połowę ceny albo za cenę średnio proporcjonalną do dawanej przez kupującego i żądanej przez sprzedającego. Ma to oczywiście związek ze sposobem kupowania na dawnych targowiskach – zupełnie naturalne było targowanie się, ponieważ ceny były przez sprzedawców celowo zawyżane. Ten konflikt interesów, a następnie dobijanie tar...

Piwnica nie służyła wyłącznie do przechowywania "piwa" w dzisiejszym znaczeniu tego słowa. Dawniej piwem nazywano każdy napitek albo napój, a to dlatego, że wyraz ten pochodzi od prasłowiańskiego czasownika piti, czyli pić. I właśnie dlatego piwnica to pierwotnie pomieszczenie (zwykle podziemne), w którym przechowywano napoje. Co ciekawe, dawniej piwnicę nazywano także... sklepem. A to dlatego że...

Na słuch rzeczywiście można uznać, że brakuje tu logiki. Jednak słowo "temperówka" nie pochodzi od czasownika "tępić" i widać to w samej formie słowa, które zapisujemy przez "em" a nie przez "ę". Wyraz "temperówka" wziął się od czasownika "temperować", a ten z włoskiego "temperare" w znaczeniu ostrzyć. Bardziej czytelne są dla nas regionalne nazwy temperówki, np. ostrzałka, ostrzynka, zastrugaczka...

Skąd wzięlo się określenie, że w ciążę się "zachodzi"? Chodzi o starsze znaczenie wyrazu "zachodzić", czyli zabiegać o coś, a następnie (w wyniku tych zabiegów) znaleźć się w jakimś położeniu, w jakimś stanie. Dawniej można było zachodzić w przyjaźń, w romans albo właśnie... w ciążę – i to wyrażenie zostało nam do dziś. Co ciekawe, kiedyś mówiono także "zachodzić w płód" czy "w dziecko". A dlaczeg...

Po odcinku o błędach w składzie dziś o pochodzenie słów "bękart", "wdowa" i "sierota", jako nazwach osobowych. Słowo "bękart" to pogardliwe określenie nieślubnego dziecka. A pochodzi ze średnio-wysoko-niemieckiego "banchart", które dało współczesne określenie "bankert" - oba w znaczeniu nieślubne dziecko. Słowa te wzięły się od rzeczownika "Bank", czyli ława, ławka, a to dlatego, że bękarty płodzo...

Skojarzenie z francuskim ma swój sens... Nie ma jednak związku z pochodzeniem wyrazu "żul". Słowniki podają, że to zapożyczenie z rosyjskiego žúl(ik), które pierwotnie oznaczało niewielki nóż, a następnie złodzieja. W polszczyźnie doszło do skojarzenia przestępcy z osobą bez stałego zatrudnienia, odznaczającą się niechlujnym wyglądem i skłonnością do nadużywania alkoholu, spędzającą swój czas na w...

To bardzo tajemniczy frazeologizm, o którym niewiele napisano. W jednym z numerów "Poradnika Językowego" z 1981 roku znalazłem informację, że dawniej słowo "most" oznaczało także wymoszczoną, bitą drogę. W związku z tym wyrażenie "prosto z mostu" miałoby pierwotnie oznaczać prosto z drogi, z podróży. Następnie ten obraz dał początek rozumieniu natychmiast, bez zwłoki, aż w końcu powiedzieć coś szc...

Dawniej, gdy gospodarz nie posiadał swojego pastwiska, wypasał krowy na wąskim pasie niezaoranej (bo niczyjej) ziemi rozgraniczającej pola uprawne. Różnie to miejsce nazywano: granicą, miedzą czy rowem i stąd powiedzenia: tłumaczyć jak krowie… na granicy, na miedzy, na rowie. Sam sens powiedzenia ukrywa się w tym, że zwierzęciu trzeba było jak najprościej i jak najdobitniej "wyjaśnić", że nie może...

Wszystkie wymienione w tytule wyrazy to potoczne określenia, które funkcjonują przede wszystkim w środowisku edytorów. Nie są to więc oficjalne nazwy. I tak "sierota lub "sierotka" to błąd polegający na zostawieniu na końcu wersu (czyli linii tekstu) jednoliterowego wyrazu. Najczęściej jest to spójnik "i" albo przyimki "z", "w" czy "o". Niektóre osoby zajmujące się edycją tekstu uważają, że żaden...

Wszystkie te określenia to oczywiście metafory, które nawiązują przede wszystkim do zmysłu smaku i wzroku. O kimś, kto nam się podoba, powiemy, że jest "apetyczny". Słodycze z kolei jemy zwykle dla przyjemności. Ich wygląd i smak kojarzą się z beztroską, a nawet pewną grzesznością. Dlatego na mężczyznę, który jest atrakcyjny fizycznie, mówimy "słodziak", "cukiereczek", "ciasteczko" czy zgrubiale "...