PrzySłowie

W tym odcinku przedstawiamy odpowiedź na pytanie o etymologiczne relacje między słowami trup i strup. Omówienie praindoeuropejskich form językowych związanych z czynnością tarcia, twardnieniem skóry oraz metaforą nieruchomości ciała. Materiał przypomina także dawne, nieużywane już dziś polskie słowa opisujące gojącą się ranę.

Słownikowe zagadki i etymologia słów, które używamy na co dzień. Wyjaśniamy historyczne znaczenia wyrazów oraz powiązania między nazwami części ciała a codziennym językiem. Przyglądamy się również pochodzeniu słowa "staw" - zarówno w kontekście zbiornika wodnego, jak i połączenia kości. Wyjaśniamy także, skąd wziął się "paznokieć", jak ewoluowało to pojęcie od dawnego słowa "nogieć" oraz jakie jes...

Zapis słowa oznaczającego pobranie się budzi sporo wątpliwości ortograficznych. Przegląd najważniejszych słowników języka polskiego pokazuje rozbieżności, jednak ostatecznie dopuszczalne są obie formy - zarówno z literą "h", jak i "ch". Słowo to kryje również niezwykłą historię. Jedna z hipotez wiąże je z ukraińskim określeniem na odświętny ubiór i ogarnięcie się, z kolei inna wskazuje na dawny ża...

Praca pod ziemią i słowo sugerujące góry to zestawienie, które może zastanawiać. W audycji przyglądamy się lingwistycznym źródłom wyrazu "górnik". Wyjaśniamy dawne znaczenie słowa "góra", tłumaczy historyczny sens nazwy Tarnowskie Góry i analizuje niemiecki wpływ na język polskiego górnictwa. W odcinku pojawia się również wątek Barbórki - jej śląskiego rodowodu oraz zasad zapisu wielką i małą lite...

Krzyżówka panoramiczna, jolka czy hetmańska różnią się nie tylko zasadami, ale i historią swoich nazw. W audycji odpowiadamy na pytanie słuchaczki i przyglądamy się lingwistycznym źródłom popularnych szarad. Wyjaśniamy proces uniwerbizacji, który doprowadził do powstania słowa "krzyżówka", tłumaczymy grecki rodowód określenia panoramicznego oraz zdradzamy, kim była tajemnicza Jola odpowiedzialna z...

Podobieństwo słów "pacha" i "pachnieć" rodzi naturalne skojarzenia, jednak ich historia całkowicie się rozchodzi. Mateusz Adamczyk rozstrzyga językową zagwozdkę słuchacza i prześwietla pochodzenie obu wyrazów. Pokazuje, jak prasłowiański bok ciała z czasem skurczył się do dzisiejszej pachy oraz dlaczego czasownik "pachnieć" wiąże się z dawnym powiewaniem i dęciem. Dopełnieniem historii jest przypa...

W odcinku wyjaśniamy, dlaczego łachudra wiąże się ze zwrotem "drzeć z kogoś łacha", skąd w hultaju wziął się dawny termin prawny dotyczący osób bezdomnych oraz z jakiego powodu nicpoń wyraźnie wyróżnia się na tle pozostałych określeń. To krótka podróż po historii języka, w której nędzne szaty i potoczna uszczypliwość spotykają się z prasłowiańskimi korzeniami.

Jak skutecznie wspierać malucha w rozwoju językowym? Po odcinku poświęconym "dziumdzianiu" Mateusz Adamczyk powraca do tematu dziecięcej mowy i przedstawia krótką, opartą na badaniach listę dobrych praktyk dla rodziców i opiekunów.

Co to tak naprawdę znaczy, gdy ktoś "eskaluje sprawę do przewoźnika"? Słownikowa definicja mówi o zwiększaniu intensywności lub zasięgu, ale w korporacyjnej rzeczywistości słowo to zyskało zupełnie nowy sens. Stało się przeciwieństwem "delegowania" i oznacza przekazanie problemu wyżej.

Trzysetny czy trzechsetny? Okrągła rocznica audycji to świetna okazja, by przyjrzeć się jednemu z najbardziej kłopotliwych elementów polskiej gramatyki - liczebnikom. Choć na co dzień z nich korzystamy, formy porządkowe dla dużych liczb potrafią wprawić w osłupienie nawet osłuchanych użytkowników języka.

Czasownik "przytulać" pochodzi od dwóch dawnych wyrazów prasłowiańskich tuliti i toliti. I tak tuliti oznaczał zwijać, zbliżać, przyciskać coś do czegoś, a toliti - uspokajać, koić. Ze względu na podobne brzmienie i znaczenie oba te wyrazy zlały się w jeden, który dał nam dzisiejsze "tulić", a następnie "przytulać" w znaczeniu przyciskać czule do siebie. A skąd pochodzą słowa "pieścić" i "całować"...

Przymiotnik "przystojny" pochodzi od czasownika "przystać, przystawać", czyli stać przy czymś lub przy kimś. Jeśli coś przystaje do czegoś, to jednocześnie pasuje, odpowiada czemuś. Następnie przeniesiono to wyrażenie na cechy i zachowania człowieka. Mówimy, że coś komuś przystoi, kiedy oceniamy, że jakieś postępowanie pasuje do danej osoby ze względu na przyjęte normy społeczne. Z kolei osoba prz...

Czy zdania typu "ale siupej to zjobiłeś pomagają dziecku uczyć się języka?" Niestety mówienie do dziecka w ten sposób utrwala niepoprawną wymowę, a to dlatego, że przecież na co dzień nikt z nas tak nie mówi. Nie oznacza to jednak, że mamy rezygnować z tzw. „mowy rodzicielskiej”, która nie jest jednak tym samym co "dziumdzianie". Nie musimy obawiać się używania zdrobnień - pod warunkiem, że są one...

"Onaczyć" albo "łonaczyć", czyli - jak podają dawne słowniki - onako czynić, pochodzi od zaimka "ono", który to zaimek często zastępował rzecz, o której z jakichś względów nie powinno się mówić wprost. Aleksander Bruckner w swoim "Słowniku etymologicznym języka polskiego" pisał: "Nie chcąc wyrazić czegoś drażliwego albo sromotnego (czyli wstydliwego), uchyla się je przez ono". W słowniku Lindego z...

Słowo "ubikacja" zostało przez nas zapożyczone z języka niemieckiego, w którym "Ubikation" to po prostu pomieszczenie. I w takim znaczeniu używali tego wyrazu nasi przodkowie jeszcze 100 lat temu. W "Tygodniku Ilustrowanym" z 1904 roku czytamy na przykład: "Opadły czerwone sznurki zamykające wejście do sal wystawowych, i publiczność tłumnie zalała wszystkie ubikacje wspaniałego przybytku sztuki"....

Rzeczywiście nie są to najlepsze nazwy, a powstały w wyniku niefortunnego tłumaczenia łacińskich określeń. W łacinie funkcjonowały przymiotniki "ordinarius" i "extraordinarius", które mogą oznaczać "zwyczajny" i "nadzwyczajny", ale w tym kontekście nawiązywały do wyrazu "ordo" w znaczeniu katedra. Professor ordinarius to profesor katedralny, czyli ten, który pracuje na uczelni i kieruje katedrą. P...

Przymiotnik "zaoczny" oznacza dosłownie poza oczami, czyli pod czyjąś nieobecność. Funkcjonowało ono najpierw w prawie, w którym mamy do czynienia np. z wyrokiem zaocznym, który wydawany jest pod nieobecność osoby pozwanej lub obwinionej. Odniesienie tej nazwy do sposobu studiowania ma związek ze starym trybem studiów zaocznych, który polegał na tym, że osoby studiujące nie uczestniczyły w zajęcia...

U podstaw wyrazu "dziwka" stoi czasownik dojiti, czyli dzisiejsze doić. Od tej formy powstał wyraz "dziewa", czyli karmiąca piersią. Następnie nasi przodkowie utworzyli od tego słowa dwa zdrobnienia: dziewica i dziewka. "Dziewica" oznaczała najpierw młodą dziewczynę, a następnie kobietę niewinną, nieskalaną. "Dziewka" natomiast rozumiana była na trzy sposoby: po pierwsze jako dziewczyna, po po dru...

Wihajstrem nazywamy przyrząd lub przedmiot, którego nazwy chwilowo zapomnieliśmy lub którego nie potrafimy nazwać. Wyraz ten ma wiele wspólnego z językiem niemieckim, ale nie powstał w tym języku. Utworzyliśmy go sami, na gruncie polszczyzny, choć wykorzystując niemieckie wyrażenie "wie heisst er", czyli jak on się nazywa. "Wihajster" więc to nazwa żartobliwa, ale upowszechniła się na tyle, że czę...

W tekstach funkcjonują najczęściej trzy określenia: kosmetyk, kosmetolog i kosmetyczek. Każda z nich ma swoje mocne i słabe strony. Para kosmetyczka - kosmetyk znajduje swoje uzasadnienie w innych podobnych konstrukcjach, np. matematyk - matematyczka, protetyk - protetyczka itd. "Kosmetyk" to jednak wciąż w pierwszym znaczeniu produkt, ale oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, by to zmienić. Wy...

Wyraz "truskawka" pochodzi od dźwiękonaśladowczego słowa "trusk", które oznaczało trzask, szmer lub chrzęst. Dlatego pierwotnie truskawkami nazywano rośliny kruche, przy których zbieraniu powstawały tego typu odgłosy. Następnie nazwa ta zaczęła dotyczyć przede wszystkim owocu, który dziś nazywamy poziomką. Dlaczego jednak "poziomka" przestała być "truskawką"? W XVIII wieku w wyniku skrzyżowania dw...

Mateusz Adamczyk, dzień dobry. "Listy na M" – to nowa audycja na antenie Trójki. Nie mogłem więc sobie (i państwu) odmówić historii słowa... "pocztówka". To bardzo rzadka sytuacja, gdy możemy wskazać dokładną datę pojawienia się jakiegoś wyrazu w polszczyźnie, a dodatkowo wskazać jego twórcę. Słowo "pocztówka" pojawiło się w naszym języku pod koniec XIX wieku za sprawą Henryka Sienkiewicza. W 1900...

Czasownik "oszwabić" pochodzi od formy "szwabić", czyli okpiwać, oszukiwać, a ten z kolei powstał od nazwy Szwabowie. Był to lud germański, który osiedlił się m.in. na terenach dzisiejszej Bawarii. W średniowieczu część niemieckich osadników przybywała do Polski. Najprawdopodobniej naszym przodkom nie za bardzo się to podobało, co spowodowało powstanie negatywnego stereotypu Szwabów. Sama nazwa "S...

Konstrukcje, w których mamy do czynienia z powtarzaniem sensu, nazywamy połączeniami redundantnymi, czyli mówiąc potocznie: masłem maślanym. Nie zawsze jednak takie zdania są błędne. Zwykle wielokrotnie powtarzamy jakąś treść, by wzmocnić nasz przekaz - tak, by dotarł do odbiorcy. I jeśli zdanie "Ja osobiście uważam, że jest inaczej" wypowiedziane zostało z dużym ładunkiem emocjonalnym, to można j...

Mówimy, że "kładziemy czemuś kres", kiedy chcemy definitywne coś zakończyć. Rzeczownik "kres" oznacza dziś miejsce lub czas, w którym coś się kończy, ale dawniej rozumiany był jako linia graniczna - stąd też nazwa „kresy” jako część kraju lub kontynentu położona w pobliżu granicy. Nas jednak interesuje jeszcze starsze znaczenie, pochodzące z języka niemieckiego, z którego to właśnie rzeczownik "kr...