Zientzia puntu-puntuan

Epidemiologoei lagundu gaixotasunen kausak ulertu ahal izateko. Saiakera klinikoak diseinatu botiken eta tratamenduen eraginkortasuna ezagutzeko; Sendagaiak ikertu... Horretan denetan aritzen dira bioestatistikariak. Zarata, zaborra edo artefaktuak ez dituzte maite. Ziurgabetasunean eroso, ez dute kasualidadez kausalitateaz hitz egiten. Arkaitz Galbetek, NUPeko matematikariak, sukaldatu digu 25. a...

Prebenitu al daiteke gazteen eta nerabeen suizidioa? Saiatu baino lehen abisatzen al dute? Nola? Nola lagundu? Zein da eskolaren papera? Eta irakasleena? Zergatik? Zergatik saiatzen dira gazteak bere buruz beste egiten? Fernando Trebol NUPeko psikologoarengana jo dugu erantzun bila. Zientziarako eta Teknologiarako Espainiako Fundazioak eta Zientziako eta Berrikuntzako Ministerioak laguntza ematen...

Glioblastoma da garuneko tumorerik hilgarriena helduetan. Gaur egun, ez dago terapia eraginkorrik. Nola lortu garuneko tumorerik beldurgarriena tratatzeko ate berriak zabaltzea? Nola luzatu gaixoen bizitza? Nola arindu egungo tratamenduen ondorioak? Hamar urte daramatza horren inguruan ikertzen Paula Aldaz, NUPeko irakaslea eta Navarrabiomedeko ikertzailea. Zientziarako eta Teknologiarako Espainia...

Erdi bakterio, erdi gizaki gara. Gure gorputzean bakterioak, birusak, onddoak... bilioka bizi dira. Mikrobiota osatzen dute eta gehienak esteetan bizi dira. NUPeko ikertzaile talde batek bide terapeutiko berri bat aurkitu du bertan, bigarren motako diabetesa tratatzeko. Horrexegatik, microbiota probiotikoak eta diabetesa dugu gaur mintzagai, Mirian Araña biologoarekin. Zientziarako eta Teknologiar...

Zergatik hiltzen dira traumatismo larriak dituzten pazienteak? Zergatik bizi dira? Non eta nola egin dituzte lesioak? Nola hobetu protokoloak? Pazientearen perfila aldatu egin da azken 20 urtetoan. Zaharrak erori egiten dira, gazteak beren buruaz beste egiten saiatzen dira. Datuek hala diote. Nafarroak badu Trauma Larrien Erregistroa, datu base hori duen komunitate bakarra estatuan. Gonbidatua: To...

Institutu publikoetako ikasturte amaierako orletan, inon baino hobekiago antzematen da gurean aspalditik gertatzen ari den eraldaketa demografiko isila. Altsasun edo Tuteran, Burlatan eta Berriozarren. Iruñean, noski. Gure gizartea oraindik guztiz berea egin ez duen aldaketa. Orla horietan, aniztasuna da nagusi izenetan eta jatorrietan. Bizikidetza normalizatuaren islada? Izaskun Andueza NUPeko so...

XVII. mendearen hasieran, historiako sorgin-ehizarik handienari ekin zioten euskal lurretan. 1610eko Logroñoko autofedea izan zen gertakaririk sonatuena. Bere bizitza osoa eman du hori ikertzen Gustav Henningsen daniarrak, sorginkeria eta Inkisizio kontuetan munduko aditurik nagusia. Orain, bere funts dokumentala eta bibliografikoa NUPen da. Roldan Jimeno Aranguren bertako Idazkariarek ditu xeheta...

1778. urtea, Nafarroan. Epaiketa bat. Funtzionari elebakarrak eta elebidunak aurrez-aurre. Prozesu judizial luze baten ondoren, azken hauek irabazten dute. Ondorioa: Nafarroako herri euskaldunen zerrenda murrizten da. Euskararen atzerakadan mugarri izan zen auziaren inguruko testuingurua ulertzen lagunduko digu Amaia Alvárez Berastegik, NUPeko Zuzenbidearen Historian doktoreak: “Hizkuntza aferak a...

Milaka presok eta presok lan egin zuten esklabo moduan trenbidean 1938tik 1950eko hamarkadaren bukaera arte. Castejón-Cortes edo Altsasu-Agurain-Gasteiz burdinbideetako bikoizketak egin zituzten, besteak beste. RENFEk, lehenengo aldiz historian, aitortza egin die berriki. Nor ziren frankismoaren garaian hor aritutako langile esklaboak? Zenbat ote? Zergatik? Fernando Mendiolak, Nafarroako Oroimen H...

Krisi ekonomikoa, lehengaien krisia, osasun-krisia... globalizazioaren diskurtso hegemonikoa indarra galtzen ari da azken urte hauetan. Badirudi sistema kolokan dagoela. Hala diote han eta hemen. Globalizazioaren krisiaren aurrean ote gaude? Galdera honi erantzuten laguntzeko, Henrike Galartza dugu, Nafarroako Unibertsitate Publikoko ekonomialaria eta irakaslea.

Ba al zenekien baditugula konjuruak egiteko kantak? Ekaitzak eta kazkabarra uxatzeko abestiak? Nafarroako musika tradizionala bildu, aztertu, moldatu eta biziberritzen ari da NUPen sortutako Enkantu taldea, Ondare ez Materialaren Katedrarekin batera. Musikari eta lurraldeari lotutako egitasmo honetaz mintzo zaigu Igor Saenz etnomusikologoa atal honetan.

Esnea ezinbesteko elikagaia da giza osasunerako. Hala ere, biztanleen %30 inguru intolerantziaren bat du kontsumitzean. Intolerantzia eragin dezakeen osagaietako bat beta-kaseina proteina da, A1 motakoa denean. Arazo hori dutenentzako irtenbidea izan litekeena aurkitu du NUPeko ISFOOD Institutuak: Abiesnea. A2 proteina besterik ez duen esnea ekoizten duen behi talde bat eratu dute Josean Mendizaba...

Urari buruz asko hitz egiten omen dugu eta ibaiei buruz berriz gutxi. Atal honetan, ibaiei buruzko hamar gai, hamar lezio, jorratuko ditugu, NUPeko Zientzien Didaktikan doktore den Julia Ibarra biologoaren eskutik. Ba al zenekien gure ibaiek gero eta ur gutxiago daramatela? Eta nitratoak direla bere etsai isilak? Eta ibaiak bereak diren eremuak berreskuratzen saiatuko dela?

Begiekin idatzi, begiekin deitu igogailuari, begiekin kafea eskatu… Norbaitek esan bazigun duela hogei urte begiradarekin mintzatzeko aukera izanen genuela, sinetsiko al zenuen? 12. atal honetan eye tracking teknologia zer den azalduko digu Arantxa Villanuevak, Nafarroko Unibertsitate Publikokoko ingeniari doktoreak.

Mendebaldeko Saharan gerra hotsak entzuten dira berriz ere. Basamortuan jaiotako gazteak etsiturik dira eta armen bidea aukeratu omen dute 50 urte dirauen gatazka honi irtenbidea eman asmoz. Saharar herriaren esperantza bakarra emakumeengan dagoela uste du Carlos Vilchesek NUPeko soziologia doktoreak.

Nola berreskuratzen dira aitzinako mahastiak XXI. Mendeko ardo berriak egiteko? Hainbat arrazoirengatik desagertu ziren mahats-barietateen bila joan gara. Arkeologiaren eta zientzia-fikzioaren arteko berreskuratze lan zehatza eta zorrotza ezagutuko dugu atal honetan. Retroberrikuntza deitzen dio Gontzaga Santesteban NUPeko irakasleak eta mahastizaintzan adituak.

Gizon-emakumeok betidanik izan diogu beldurra laboreetako izurriei, eta hamaika modutara saitatu gara zomorroak akabatzen. Izurriteen kontra egin al daiteke pestizida kimikoak erabili gabe? Iñigo Ruiz de Escudero entomologoak 20 urte daramazki NUPen birusekin eta bakteriekin biointsektizidak garatzeko lanetan. Zertarako? Bada pestizida kimikoei alternatiba bat emateko.

Aldatu al dira balio demokratikoak gazteengan pandemiarekin? Koronabirusa lehertu zenetik aldatu al dira hiritartasun gaitasunak? Zer diote unibertsitatean hasi berriak diren gazteek? Horixe neurtu nahi izan dute Nafarroako Unibertsitate Publikoko ikasleen artean egindako ikerketan. Unax Flores psikologoarekin eta Maider Pérez de Villarreal etologoarekin mintzatu gara.

Ezin uka, zientziaz inguraturik bizi gara, zientziaz blai. Transgenikoez mintzatzen gara azokan, klima aldaketaz nonahi, dopinez lagunartean, kimikoez ile-apaindegian... Gizakiok erabaki asko hartzen ditugu egunerokoan eta horiei aurre egiteko irizpideak behar ditugu. Martin Larrazak, Nafarroako Unibertsitate Publikoko errektoreordeak lagunduko digu zientzia deritzon hori zer den ulertzen.

Eredu matematikoek minbizia hobeto ezagutzen lagundu al dezakete? Gaixotasun kroniko bat izateko arrisku-faktoreak azter ditzakete ekuazioek? Aritz Adin matematikariak lagunduko digu erantzunak bilatzen. Gaixotasunen irudikapen kartografikoan egiten du lana berak. Minbiziagatik – eta beste gaixotasun kroniko batzuengatik – hiltzeko arriskuaren patroiak kalkulatzeko aplikazioa jarri du martxan NUPe...

Osasunaren Mundu Erakundeak esandakoaren arabera, obesitatearen eraginez, bizi-itxaropenak behera egingo du etorkizunean. Europako nerabeak eta umeak gero eta lodiagoak dira, elikadura kaskartzen ari delako eta sedentarismoa gailentzen. XXI. mendeko izurrite ixila al dugu hau? Zer diote azkeneko ikerketek? Idoia Labaien Biologian doktoreak ditu erantzunak bostgarren saio honetan.

Covid-19 birusaren jatorria saguzarretan egon daitekeela zabaldu da azkeneko urtean. Ez dago horren ebidentzia zientifikorik. Maria Napal biologoak azaldu digunez 1.300 saguzar-espezie goiti daude munduan eta funtzio ekologiko garrantzitsuak betetzen dituzte. Bere esanetan, saguzarrak ez dira errudunak, gizakiok sortu dugun eredua baizik.

Azkeneko mendean, oreka naturala hankaz gora jarri dugu, eta neurri zorrotzak hartu ezean, lurrari egindako kaltea konponezina izango da. Hortarako, ekonomia sistema osoa aldatu behar da. Kontsumoa birpensatu, bidaiak, merkantzien garraioa, elikadura, materialak... Ekonomia zirkularra izan al daiteke konponbideetako bat? Natxo Irigoienek, NUPeko adituak ditu erantzunak

Unibertsitateetako geletan gehiago dira emakumeak gizonezkoak baino. Badira ordea salbuespen garrantzitsuak eta esanguratsuak:  ingeniaritzetan, fisikan , matematikan, datuen zientzia edota konputazioan… Zergatik?  Oso txikitatik neskei zientzia eta teknologia mutilen kontua direla erakusten zaielako AKASO? Neskentzat beste lanbide batzuk egokiagoak direla transmititzen dugulako ote?

Gure emozioak irakurtzeko gai den makina asmatzen ari dira Nafarroako Unibertsitate Publikoan. Emotional Films du izena proiektuak eta gai izan nahi du film baten gidoia aldatzeko, ikuslearen aurpegian antzematen diren sentimenduen arabera. Proiektu honek aldaketa izugarria dakarki eta mugarria izan daiteke, entretenimenduaren unibertsoan baita hezkuntza munduan ere.