Podcast Filosofie

“Toen ik de filosofie verworven en begrepen had, wist ik dat de filosofie ook niet kon voldoen aan mijn doelstelling om de waarheid op het spoor te komen.” Op deze manier beschrijft de 11e eeuwse filosoof Ghazali de grenzen van wetenschap en rationaliteit. In welk opzichte was Ghazali in  zijn denken David Hume 7 eeuwen vooruit? Waarom wordt hij ten onrechte verantwoordelijk gehouden voor de radic...

Podcast Filosofie  Centre Erasme         16 SEP 2021 Denker: Slavoj Žižek (° Ljubljana, 21 maart 1949)  Gast:  Marc de Kesel (bijzonder hoogleraar Theologie, mystiek en moderniteit (Univ Nijmegen)  Podcast inleiding:  “Ideologie is precies hierom sterk, omdat het niet langer als ideologie wordt ervaren.”  Op deze manier drukt de hedendaagse filosoof Slavoj Žižek uit dat ideologiekritiek zich ook a...

“Vrijheid, gelijkheid, Bentham” Met deze ironische variatie op het motto van de Franse Revolutie, onthult Karl Marx dat vrijheid slechts een holle ideologie is, als je er wel over spreekt, maar het geen materiële werkelijkheid laat worden. Hoe denkt Marx over vrijheid en natuur? Wat is de vervreemding die het kapitalisme veroorzaakt? En waarom trappen mensen in het marktdenken als dat niet ten die...

“Er is een voortdurende dialectiek tussen de pure verwondering en de redenerende en systematiserende verwerking ervan. In deze dialectiek speelt het filosofisch denken zich af.” Op deze manier drukte de Nederlandse filosoof Cornelis Verhoeven uit dat de verwondering over dát iets er is niet overschaduwd moet worden door de vraag naar wát en waarom iets is. Waarom noemde hij de waaromvraag “de duiv...

“De ecologie noodzaakt ons tot een herbezinning op de wetenschap en politiek. We drukken dit uit met de term Parlement van de Dingen. Het legt rekenschap af van wat al onder ons bestaat: de hybriden die nu zo talrijk zijn geworden dat de zuiveringsautoriteiten – de wetenschap, de politiek – zich er geen raad mee weten.” Zo drukt de Franse filosoof Bruno Latour uit dat de scheiding tussen menselijk...

"Dat wat in zichzelf noodzakelijk bestaat heeft geen oorzaak; terwijl dat wat in zichzelf mogelijk bestaat, wel een oorzaak heeft.” Vanuit deze redenering bouwde de islamitisch filosoof Ibn Sina of Avicenna de gehele kosmos op. Waarom is Avicenna zo’n waterscheiding in de islamitische filosofie? Hoe kwam hij als eerste met de termen existentie en essentie? En wat is er goddelijk aan de maan? Te ga...

"Elke eenvoudig substantie heeft relaties die alle andere substanties uitdrukken en daarom is elke eenvoudig substantie een levende, eeuwige spiegel van het universum.” Op deze manier drukte de Duitse filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz uit dat het universum niet bestaat uit ontzielde materie en verder niets, maar organisch en bezield is. Hoe integreerde Leibniz wiskunde, natuurkunde, psychologie e...

"De menselijke natuur is geen machine die men naar een model kan bouwen en precies dat werk kan laten doen waarvoor hij gemaakt is, maar een boom, die naar alle kanten moet kunnen uitgroeien en zich moet kunnen uitbreiden, in overeenstemming met de innerlijke krachten die er een levend ding van maken." Op deze manier drukte de Engelse filosoof John Stuart Mill uit dat de mens de vrijheid moet hebb...

“Het collectieve onbewuste is de geweldige geestelijke erfenis van de ontwikkeling van de mensheid, die wordt wedergeboren in iedere individuele hersenstructuur. Het bewustzijn is slechts een kortstondig verschijnsel. Het onbewuste daarentegen is de bron van alle stuwende psychische krachten.” Zo drukte Carl Gustav Jung uit dat de filosofie zich niet alleen moet richten op het rationele en bewuste...

“Het zijn dezelfde rivieren waar wij instappen en het zijn niet dezelfde. Wij zijn het en wij zijn het niet” Zo drukte de Griekse filosoof Herakleitos uit dat alles in wording is en er toch orde is. Op welke manier ontketende Herakleitos een revolutie in de geschiedenis van het denken? Hoe brak hij met de mythische wereldbeschouwing? En waarom grepen Nietzsche en Heidegger 25 eeuwen later op zijn...

"Vrijheid voor de wolven, is meestal de dood voor de schapen." Op deze manier drukte Isaiah Berlin uit dat de mate van vrijheid van een mens om zo te leven als hij wil, moet worden afgedwongen tegenover andere waarden als gelijkheid en rechtvaardigheid. Waarom verzette Berlin zich tegen het monisme in politieke ideologieën? Hoe maakte hij onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid? En waar...

“Midden in de nacht, toen alle dingen in stilte zwegen; toen werd in mij geboren, een verborgen woord.” Zo gaf de Duitse filosoof Meister Eckhart aan dat we niet moeten leven vanuit controle en beheersing, maar vanuit een houding van ontvankelijkheid. Wat bedoelt Eckhart met dat denken aan het zijn vooraf gaat? Welke invloed heeft hij gehad op de fenomenologie en het existentialisme? En wat bedoel...

“De mens is een zelf. Maar wat is het zelf? (..) Een zelf is een verhouding die zich tot zichzelf verhoudt, en die zich in deze verhouding tot zichzelf, tot iets anders verhoudt.” Zo drukte Søren Kierkegaard uit dat de mens zichzelf een opgave is. Hoe ziet hij de spanning in de mens tussen vrijheid en noodzakelijkheid, eindigheid en oneindigheid? Waarom is mens zijn onlosmakelijk verbonden met ang...

“De menselijke conditie is er een van moreel falen, gecombineerd met een opmerkelijke, voortdurende terugkeer naar een idee van goedheid als uniek en absoluut.” Zo drukte Iris Murdoch de spanning uit tussen het ideaal van het goede en de rommeligheid van het alledaagse leven. Op welke manier probeerde Murdoch een brug te slaan tussen existentialistisch en analytisch denken en tussen klassiek en mo...

“De mens heeft de vaardigheid talen te bouwen, waarmee zich elke betekenis laat uitdrukken, zonder er enig idee van te hebben, hoe en wat elk woord beduidt. – Zoals men ook spreekt, zonder te weten, hoe de afzonderlijke geluiden voortgebracht worden. De omgangstaal is een deel van het menselijk organisme en niet minder gecompliceerd dan deze.“ Zo drukte Ludwig Wittgenstein uit dat we taal heel van...

“Er is een onbekende bedrieger, uiterst machtig en uiterst slim, die mij opzettelijk bedriegt. Zonder twijfel ben ik er dan ook, als hij mij bedriegt. En laat hij me bedriegen, zoveel als hij kan; hij zal het nooit gedaan krijgen dat ik niets ben, zolang ik zal denken dat ik iets ben.” Zo drukte René Descartes uit dat het feit dat we denken bewijst dat we bestaan. Wat doet Descartes in zijn Medita...

“Alles wat we van de waarheid weten, is dat de absolute waarheid buiten ons bereikt ligt” Zo drukte de middeleeuwse filosoof Nicolaus Cusanus uit dat elk begrip van de werkelijkheid begint vanuit het menselijk perspectief. Op welke manier is Cusanus een brug tussen middeleeuwen en moderniteit en in zekere zin al een kritiek op de moderniteit? Waarin ligt volgens hem de waarde van interreligieus di...

“Mijn doel was niet om mij bezig te houden met het probleem van de waarheid, maar met het probleem van degene die de waarheid spreekt of met waarheidspreken als activiteit.” Wat bedoelde Michel Foucault met waarheid spreken? Op welke manier geeft hij stem aan gemarginaliseerden? Is post-truth te wijten aan het post-modernisme? Te gast is Martine Prange De denker die centraal staat is Foucault

“Het doel van het leven is het leven in overeenstemming. Dat is het leven volgens één rede en het harmonische leven. Want zij die in strijd leven met de rede, zij zijn ongelukkig.” Dit drukt de kern uit van het denken van Zeno van Citium, grondlegger van de Stoa. Op welke manier probeerde Zeno antwoord te geven op de vragen van Socrates? Wat is volgens hem het verband tussen jouw bestaan en het gr...

“De mens is geordend tot God, als tot een doel dat het bevattingsvermogen van zijn rede overstijgt.” Op deze manier drukte de middeleeuwse filosoof Thomas van Aquino dat theologie én filosofie nodig zijn om de vraag naar de bestemming van de mens te beantwoorden. Op welke manier verbond hij Griekse en Arabische filosofie en de theologie? Waarom zette hij zich af tegen scheiding van lichaam en ziel...

“Als we de grip van technologie op ons leven willen aanvechten, kunnen we dat alleen doen door ons te engageren.” Zo drukte de Duits-Amerikaanse filosoof Albert Borgmann uit dat technologie geen neutraal gegeven is, maar ons vormt. Welke grip heeft technologie op ons leven? Hoe past de Wok to Go in Borgmanns device paradigm? En op welke manier kunnen we voorkomen dat moderne technologie ons reduce...

“Je wordt niet als vrouw geboren, je wordt het.“ Op deze manier drukte de Franse filosofe Simone de Beauvoir uit dat de mens door niets bepaald is en zichzelf vanuit vrijheid heeft te denken. Wat zag De Beauvoir als het “vrouwenprobleem”? Hoe verhouden sekse en identiteit zich tot elkaar? En welk licht werpt haar denken op huidige discussies over gender? Te gast is Ruud Welten De denker die centra...

“Het bewustzijn is oorspronkelijk geen 'ik denk', maar een 'ik kan'". Zo drukte Maurice Merleau-Ponty uit dat je de wereld niet in eerste instantie met het denken tegemoet treedt, maar door middel van de mogelijkheden van het lichaam. Wat was de kritiek van Merleau-Ponty op Descartes? Hoe kan kunst ons bevrijden uit het reflexieve denken? En welk licht werpt zijn denken op discussies over gender e...

“De steegjes van competitie zijn smal;          elke stap terug is een stap naar         meer ruimte en evenwichtigheid. De smaak van weelde beklijft kort;         elk stukje soberheid is een beetje        meer kalmte en gemoedsrust.” Dit is een van de vele aforismen die de Chinese filosoof Hong Zicheng verzamelde vanuit het daoisme, confucianisme en boeddhisme. Welke denklijnen zijn zichtbaar in...

“Het was eenvoudiger voor het liberalisme het volk uit te vinden dan het te bestuderen. Liberalen construeerden hun volk a priori, schiepen het uit herinneringen aan dingen die het eens gelezen had, kleedden het in Romeinse toga of met de mantel van een schaapshoeder. Niemand dacht aan echte mensen.” Zo drukte Alexander Herzen uit dat zolang materiële ongelijkheid in stand blijft, democratische id...