เมือง-หมา-นุด

ถนนพระรามสี่ เป็นถนนเศรษฐกิจสายสำคัญของกรุงเทพฯ และ ประเทศไทย แต่ถนนสายนี้เกิดจากการที่ฝรั่งร้องให้ขุดคลองมาเดินทางแทนแม่น้ำเจ้าพระยา จากปากน้ำเข้ามาเกาะรัตนโกสินทร์ เพราะในหน้าฝน น้ำในแม่น้ำเจ้าพระยาไหลแรงมากจนเดินเรือไม่สะดวก ถ้าขุดคลองแล้วจะเดินทางสะดวกขึ้น และจะย้ายไปตั้งห้างร้านที่ปลายคลองใกล้ปากน้ำ แต่พอขุดคลองเสร็จแล้ว ฝรั่งกลับเบี้ยวไม่ยอมย้ายไปตามที่เคยร้องไว้ซะงั้น บอกว่าไกลเกินไป

การออกแบบสำหรับทุกคน Universal Design เป็นกระแสในปัจจุบัน ว่าการออกแบบที่เกี่ยวกับสาธารณะทุกอย่างต้องให้ทุกคนไม่ว่าจะมีข้อจำกัดอย่างไรใช้งานได้อย่างเหมาะสม แต่ในมุมหนึ่ง มันอาจถูกใช้เป็นเครื่องมือในการทุจริต หรือ กีดกันผู้ประกอบการรายย่อยที่มีทุนไม่เพียงพอต่อการปรับปรุงอาคารให้สอดคล้องกับกฎหมายได้

เมื่อต้นเดือนมีนาคมนี้เอง อดีตประธานาธิบดี Donald Trump ได้หาเสียงเลือกตั้งประธานาธิบดีปี 2024 ด้วยการเสนอแนวคิดจะสร้างเมืองใหม่ 10 เมือง บนที่ดินของรัฐที่อยู่ห่างไกลความเจริญเพื่อให้ประชาชนเข้าถึงที่อยู่อาศัยและแหล่งงานใหม่ ๆ ได้มากขึ้น แต่เว็บไซด์ City Journal โดย Jeffrey Mason ก็ได้แสดงความเห็นคัดค้านเอาไว้อย่างน่าฟัง

ปี 2100 คาดการณ์ว่าจะมีคนอเมริกันไม่น้อยกว่า 13 ล้านคนที่ต้องอพยพจากพื้นที่ชายฝั่งอันเนื่องจากระดับน้ำทะเลที่สูงขึ้น เว็บไซด์ bloomberg citylab ได้สัมภาษณ์คุณ Jake Bittle ผู้เขียนหนังสือ The Great Displacement : Climate Change and the next American Migration ที่ศึกษาว่าคนที่ประสบภัยธรรมชาติต่าง ๆ ย้ายถิ่นฐานกันอย่างไร

Smart City เมืองฉลาด เมืองอัจฉริยะ เป็นคำสำคัญของการพัฒนาเมืองในปัจจุบัน แต่รู้ไหมว่า มันเป็นแค่เครื่องมือหรือทางผ่านไปสู่การมีคุณภาพชีวิตที่ดีเท่านั้น มนุษย์ไม่ได้ต้องการเทคโนโลยีอัจฉริยะที่ตัวเทคโนโลยี แต่ต้องการมีชีวิตที่ดีโดยมีเทคโนโลยีเป็นทางผ่านต่างหาก

ปารีสที่ von Hausmann วางผังไว้ ไม่ได้สำเร็จในพริบตา ระหว่างนั้นคนจนได้รับผลกระทบอย่างหนัก มีแค่ถนนแบบ boulevard และอาคารริมถนนเท่านั้นที่ได้รับการพัฒนา หลังอาคารเหล่านั้นยังเป็นสลัม สภาพแย่ มีโรคระบาดมากมาย Le Corbusier จึงเสนอแนวคิดในการสร้างอาคารสูงเพื่อเป็นที่อยู่อาศัยของคนจน 

ปารีสเคยเป็นเมืองยุคกลาง ถนนแคบๆ คดเคี้ยวไปมา เมืองเน่าเหม็นอับชี้น ระบบจัดการของเสียไม่มีประสิทธิภาพ มีโรคระบาดอยู่เป็นประจำ แล้ว Baron Eugene von Hausmann รื้อปารีสของเดิมทิ้งทั้งเมือง แล้วสร้างใหม่จนเป็นเมืองโรแมนติกที่สุดในโลกแบบที่เราเห็นกันอยู่ทุกวันนี้

มหาเศรษฐีเขาวัดจากการมีสินทรัพย์สุทธิ (Net Worth) ไม่น้อยกว่า 30 ล้านเหรียญสหรัฐ (ประมาณ 1,000 ล้านบาท) แล้วคนพวกนี้เขาอาศัยอยู่ในเมืองไหนกันนะ บริษัทฐานข้อมูล Altrata ได้สำรวจว่า บ้านหลังที่หนึ่ง (ที่อยู่หลัก) และที่อยู่รอง (บ้านหลังที่ 2) ของคนเหล่านี้ตั้งอยู่ในเมืองไหนกัน

Patrick Geddes บุคคลสำคัญคนหนึ่งของศาสตร์การวางผังเมือง เป็นผู้คิดค้นหลักการวางผังระดับภูมิภาค การปรับปรุงฟื้นฟูเมืองด้วยวิธีการที่เป็นมิตรกับชุมชนที่เรียกว่า Conservative Surgery และเป็นผู้มีอิทธิพลต่อแนวคิดในการบูรณะฟื้นฟูเมือง อนุรักษ์เมือง โดยไม่ทำลายเมืองด้วยการตัดถนนสายใหญ่ผ่ากลางชุมชน

คนไทยเสียชีวิตด้วยอุบัติเหตุทางถนนเป็นจำนวนมาก และเป็นคนเดินเท้า 8% คนขี่จักรยาน 3% ซึ่งเป็นสัดส่วนที่สูงมาก ทำไมคนเดินเท้าจึงถูกรถชนได้ มี 3 สาเหตุหลัก ๆ ที่เป็นรากของปัญหา ลองมาฟังกัน

เราคงคิดว่าเมืองมรกดโลกต้องมีสถาปัตยกรรมและภูมิทัศน์ที่สวยงามตรึงตาตรึงใจ แต่เมือง New Lanark, Scotland ได้รับการประกาศจาก UNESCO ให้เป็นเมืองมรดกโลก เพราะเจ้าของเมืองให้การดูแลแรงงานอุตสาหกรรมเป็นอย่างดี สร้างชุมชนอุตสาหกรรมที่เอื้ออาทรต่อแรงงานในยุคเริ่มต้นปฏิวัติอุตสาหกรรมที่ไม่มีกฎหมายคุ้มครองแรงงานแต่อย่างใด

ชีวิตผมศึกษาเมืองมามากมาย ถามว่าเมืองไหนที่ผมประทับใจที่สุด ตอบอย่างไม่ลังเลเลยว่า Washington DC ไม่ใช่เพราะความงาม ความสะอาด ความสะดวก ความสบาย ฯลฯ ที่เป็นมาตรฐานของเมืองที่ดี แต่เมืองนี้เป็นเมืองที่ถูกออกแบบโดยซ่อนสัญลักษณ์และตัวตนของอเมริกันเอาไว้อย่างแนบเนียน ส่งถ่ายออกมาให้เรารับรู้ได้เองโดยไม่ต้องบอกโต้ง ๆ เหมือนกับได้อ่านหนังสือ The Da Vinci Code กันเลยทีเดียว

เมื่อปี 1999 มาเลเซียได้ย้ายศูนย์ราชการออกจาก Kuala Lumpur ออกไปอยู่ที่ Putrajaya แต่เมืองศูนย์ราชการแห่งใหม่นี้ไม่ได้มีไว้เพื่อเป็นศูนย์ราชการเพียงอย่างเดียว แต่ต้องการจะเป็นเมืองที่สร้างคุณภาพชีวิตที่ดีให้กับประชากรเมือง เขาทำอย่างไร มาฟังกันดู

เราพูดกันเสมอว่า เดิ้น จังเลย เมื่อเห็นสิ่งของ เสื้อผ้า ฯลฯ ที่ดูล้ำยุคล้ำสมัย มันมาจากคำว่า modern นี่แหละ ลองมาทำความรู้จักกับ Modernism กัน

Chandigarh เมืองใหม่ของอินเดีย ออกแบบโดย Le Corbusier สถาปนิกชื่อดังชาวฝรั่งเศสด้วยการจำลองเอาส่วนต่างๆ ของร่างกายมนุษย์มาประกอบกันเป็นผังเมือง

เมือง Copenhagen เมืองหลวงของประเทศเดนมาร์ก เป็นเมืองที่มีผังเมืองเป็นรูปนิ้วมือ ที่มาของรูปแบบนี้คืออะไร และจะเป็นอย่างไรต่อไปในอนาคต

มาดูตัวเลขว่าเมืองในประเทศไทยเป็นอย่างไรและมีความเหลื่อมล้ำเมื่อเทียบกับชนบทแค่ไหนกัน

ทุกท่านคงรู้และอาจจะเคยใช้บริการแท็กซี่ส่วนตัวบนแพลตฟอร์มออนไลน์ ภายใต้ยี่ห้อต่าง ๆ มากมาย เราเคยหวังว่าบริการแบบนี้น่าจะช่วยแก้ปัญหาจราจรให้กับเมืองของเราได้ แต่ข้อมูลจริงๆ แล้วไม่ได้เป็นแบบนั้น กลายเป็นว่าบริการแบบนี้ทำให้การจราจรมีปัญหาเพิ่มขึ้นด้วยซ้ำ ลองมาฟังกัน

มาตรการแก้ปัญหารถติดมีเป็นร้อยเป็นพันมาตรการ แต่มาตรการไหนล่ะที่มีประสิทธิภาพมากที่สุด Anthony Downs ได้ศึกษาและเขียนไว้ในหนังสือ Stuck in Traffic ปี 1992 เรีงประสิทธิภาพของมาตรการต่าง ๆ ว่าอันไหนแก้ปัญหาจราจรได้ดี และยังมีมิติที่เกี่ยวกับผลกระทบต่อส่วนรวมของมาตรการต่าง ๆ เข้ามาประกอบด้วย

เว็บไซต์ bloomberg.com ได้เผยแพร่เรื่องราว "บ้านกรงนก" หรือ "บ้านโลงศพ" ที่เป็นปัญหาใหญ่ของฮ่องกง เนื่องจากที่อยู่อาศัยของคนจนขาดแคลนมาก ๆ ต้องรอคิวเพื่อจะได้รับสิทธิในการเข้าพักในบ้านสวัสดิการของรัฐที่ได้มาตรฐานเป็นเวลานานถึง 5.6 ปี แต่รัฐบาลจีนและฮ่องกงได้มีแนวทางในการแก้ปัญหาใหม่ ด้วยการสร้างบ้านชั่วคราวจำนวน 30,000 unit

เราเรียนกันมา ว่ากรุงรัตนโกสินทร์สร้างเมื่อปี พ.ศ.2325 โดยใช้อิฐที่รื้อมาจากกรุงศรีอยุธยา แต่ในความเป็นจริงยังมีประเด็นปลีกย่อยและหลักการทางผังเมืองซ่อนอยู่อีกมาก

การจราจรก่อนและหลัง COVID-19 เปลี่ยนแปลงไปอย่างไรบ้าง bloomberg.com ได้ไปสำรวจมหานคร 5 เมืองได้แก่ ลอนดอน, นิวยอร์ก, เม็กซิโกซิตี้, มุมไบ และโตเกียว

ถ้าถามท่านว่าซื้อรถมาทำอะไร ทุกคนคงตอบว่า ซื้อมาขับ ซื้อมาเดินทางสิ แต่ตัวเลขบอกว่าไม่ใช่ ท่านซื้อรถมาจอด ใน 24 ชั่วโมง ถ้าไม่ใช่รถรับจ้าง รถสาธารณะ รถส่งของ เป็นแค่รถส่วนตัวท่านใช้ไม่เกิน 4 ชั่วโมงหรอก แต่ยังมีตัวเลขอื่นที่น่าสนใจ เช่น ใช้พลังงานคุ้มแค่ไหน ก่อให้เกิดอุบัติเหตุมากน้อยแค่ไหน และต้องการพื้นที่จริงๆ  ในการเคลื่อนรถแค่ไหนกัน (แอบบอกว่า อาจเท่ากับบ้านเดี่ยว 2 หลังเชียวนะ)

เราเห็นข่าวดราม่ากันเสมอ เรื่องวัดทะเลาะกับคนในคอนโด คอนโดว่าวัดส่งเสียงดัง ทั้งสวดศพ งานบวช รถแห่ งานวัด ไม่ต้องหลับต้องนอนกัน แต่วัดก็บอกว่า กิจกรรมแบบนี้อยู่มาเป็นร้อยปีแล้ว จะมายุ่งอะไรกับฉัน เธอมาทีหลังต้องยอมรับเรื่องนี้สิ ต้นทางของปัญหาอยู่ที่ พลวัตเปลี่ยนเมือง คนเปลี่ยนนาฬิกาชีวิต เพราะอะไรมาฟังกัน

ระบบเมืองประกอบด้วยเมืองขนาดใหญ่ ขนาดกลาง ขนาดเล็ก ที่อยู่ในรัศมีทำการเดียวกัน อาจจะบทบาทหน้าที่แตกต่างกัน แต่พึ่งพากันเป็นระบบเดียวกัน จากเมืองเล็กไปพึ่งพาเมืองขนาดกลางไปสู่การไปพึ่งพาเมืองขนาดใหญ่ ระบบเมืองไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้น แต่มีการใช้งานมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาในชื่อที่เราคุ้นเคยกันว่า เมืองชั้นเอก ชั้นโท ชั้นตรี และชั้นจัตวา