مشیریه: نامه‌ی تاریخ و حقوق

در کنار میرزا صالح، میرزا جعفر مهندس هم با زنان انگلیسی برخورد داشته و از او نامه‌ی مهمی باقی مانده است که در ابتدای این قسمت آن‌را بررسی می‌کنیم. اما استاد محمدعلی پا را از همه‌ی محصلان فراتر گذاشت و با دختری انگلیسی ازدواج کرد. در خصوص این ازدواج بحث‌های فراوانی مطرح شده مانند این‌که آیا استاد محمدعلی برای انجام این ازدواج مسیحی شده است یا خیر، به همین دلیل در این قسمت به‌طور مفصل به این ازدواج...

میرزا صالح در سفرنامه‌اش به صورت ویژه به زنان پرداخته است. به‌نظر می‌رسد میرزا در این سفرنامه با نگاهی انسانی، فراجنسیتی، فراجنسی و کاملاً مدرن با زنان انگلیسی مواجه شده و آن‌را داوری کرده است. همچنین در این قسمت برخوردِ میرزا صالح را با موضوعاتی چون معاشرت و دوستی با زنان، تحصیلِ دختران، طریقه‌ی ازدواجِ انگلیسی بررسی خواهیم کرد

در این قسمت ابتدا به سراغِ اعتقادات مذهبی محصلان می رویم زیرا باورهای مذهبی آنان در نوعِ برخوردشان با جامعه‌ی انگلستان تاثیرگذار و سرنوشت‌ساز بود. همچنین براساس نوشته‌های موجود درخواهیم یافت، برداشت و قرائت آنان از اسلام در ۲۰۰ سال پیش چگونه بود. سپس نوع و سبک زندگی و چگونگی سازگاری آنان با آداب و رسوم انگلیسی را بررسی می‌کنیم و در نهایت موضوع فراماسون شدن میرزا صالح را توضیح خواهیم داد

فصل پنجم، فصل آخر از دفتر اول (حکایتِ آغازِ اعزامِ محصل به اروپا) است که اختصاص دارد به مشغولیاتِ ذهنی محصلان در برخورد با تمدن و تجدد غربی. موضوعاتی که در این فصل مطرح می‌شود  جنبه داستان و حکایت ندارند بلکه به مسایل کلی‌تر و تحلیلی‌تر می‌پردازیم.

میرزا رضای مهندس پس از بازگشت به تبریز مورد توجه خاصِ عباس میرزا قرار گرفت و با سمتِ مهندس باشی، سر مهندس ارتش ایران شد. همچنین در لشگر کشی‌های عباس میرزا شرکت کرد و بعدها همراه با محمدشاه به هرات در آنجا قلعه‌های جنگی پادگان‌های نظامی را ساخت. در زمان ناصرالدین شاه اولین ساختمان دارالفنون را طراحی کرد. استاد محمد علی در بدو ورود رییس قورخانه سلطنتی تبریز  شد و سپس به تهران احضار گردید و سرپر...

حاجی بابا به عنوان پزشک مخصوص عباس میرزا مشغول به کار و پس از او طبیب خاص محمد شاه شد. حاجی بابا در بدو ورورد به ایران لقب «حاجی» را از نام خویش حذف کرد و به «میرزا بابای حکیم باشی» شهرت یافت. تا آخر عمر تنها طبابت نمود و کمتر وارد سیاست شد. اما میرزا جعفر خان حسینی مشیرالدوله مهندس زندگی پر از فراز و نشیبی را تا آخر عمر را پشت سر گذاشت. هم بعنوان مهندس و هم به‌عنوان دیپلمات و هم  با ورود به...

بجز میرزا جعفر طبیب همه محصلان از طریق عثمانی به تبریز رسیدند. اکنون وقتش فرا رسیده بود تا همه‌ی تجربیات و تحصیلات‌شان رو بکار گیرند تا تحت هدایت عباس میرزا و میرزا عیسی خان قائم مقام باعث پیشرفت ایران شوند. دراین قسمت کارنامه‌ی سیاسی و فرهنگی میرزا صالح را بررسی می‌کنیم

پس از ۳ سال تحصیل و زندگی در ایران زمان بازگشت فرا رسید. در طولِ ۹ ماه پس از دستورِ بازگشت، هر شش محصل در صدد تهیه‌ی ابزار لازم در جهت تخصص‌شان برآمدند. میرزا رضا و میرزا جعفر حسینی وسایل فنی و مهندسی، میرزا جعفر طبیب و حاجی بابا وسایل پزشکی جراحی و مقادیری دارو، میرزا صالح یک دستگاه چاپ و یک تللسکوپ و تعدادی کتاب و استاد محمد علی یک موتور بخار و چند قبضه تفنگ تهیه نمودند و به ایران بازگشتند

فصل چهارم از دفتر اول اختصاص به حکایت‌ِ بازگشت این شش محصل به ایران دارد. همچنین سرنوشت و کارنامه‌ی تک تک این افراد و برخورد نظام سیاسی ایران با آنان را دنبال می‌کنیم

میرزا صالح دوباره تصمیم گرفت به کمبریج سفر کند. در این سفر اتفاقات جالب و آموزنده‌ای برایش افتاد. همچنین از ایران خبر رسید که وقت آنان رو به اتمام است و باید به ایران برگردند. میرزا تصمیم گرفت با صنعت چاپ که در ایران ناشناخته بود، آشنا شود و به همین دلیل به چاپخانه‌ی بزرگ و معروفی در لندن رفت و آنجا مانند یک کارگر ساده مشغول به کار شد

میرزا جعفر حسینی و میرزا رضای مهندس در آکادمی سلطنتی وولیچ مشغول به تحصیل شدند و در این آکادمی به سرعت رشد کردند. همچنین میرزا جعفر طبیب و حاجی بابا هم در دانشکده پزشکی سنت جورج پذیرفته شدند. در این قسمت به تحصیلاتِ این چهار میرزا می‌پردازیم

از بدو ورود به انگلستان، استاد محمدعلی به حال خود رها شد و احدی به سراغ او نرفت. او با درک این‌ نکته که با وضعیت موجود ممکن است هیچگاه نتواند در انگلستان موفق به یادگیری حرفه و مهارتی شود، خود تصمیم گرفت تا نزد کارخانه‌ها و کارگاه‌های مهم آن زمان انگلستان کارآموزی کند. در این قسمت به سراغ استاد محمدعلی خواهیم رفت تا ببینیم او در انگلستان مشغول به چه کار شد

در این قسمت با میرزا صالح و میرزا جعفر حسینی همراه می‌شویم و با آنان به غرب انگلستان سفر می‌کنیم. این دو میرزا توانستند عمیقاً با مسحیت و تکثرگرایی مذهبی در انگلستان آشنا شدند. میرزا صالح در این سفر، دیده‌های هیجان‌انگیز، تجربیاتِ ارزشمند و شنیده‌های جالب خود را در سفرنامه‌اش آورده است. حوادث و اتفاقاتِ این سفر نشان می‌دهد تا چه حد میرزا در آرزوی کشف مکان‌‌های نادیده و افرادِ ناشناخته‌ بود

میرزا صالح پس از دیدار با سر جان ملکُم، تصمیم گرفت در مهمانی‌های انگلیسی‌ها شرکت کند تا از این طریق هم زبان انگلیسی‌یش را تقویت نماید و هم با اشخاص مهم و طرازِ اول انگلستان آشنا شود. علی‌رغم سپری شدن چند ماه از اقامت‌ محصلان در انگلستان همچنان با مشکلات مالی روبرو بودند

در همان روزهای ابتدایی محصلینِ اعزامی متوجه شدند فقدانِ بودجه‌ی کافی و نداشتنِ معرفی‌نامه‌ی رسمی از طرف دولت ایران، آنان را با مشکلات جدی مواجه خواهد کرد به‌همین دلیل سرپرست آنان کلنل جوزف دارسی چهار نفر از آنان را به شهرک کرویدن در نزدیکی لندن فرستاد تا در پرداختِ هزینه‌ها صرفه‌جویی کند اما میرزا صالح به نزد حاجی بابا به کمدن تاون رفت

همزمان با رسیدنِ این پنج محصل به لندن مشکلات‌شان هم شروع شد. اولین و مهمترین مساله‌ای که با آن روبرو شدند، نداشتنِ معرفی نامه‌ی رسمی از طرف دولت ایران بود. این موضوع بهانه‌ی خوبی به دستِ وزارت‌ خارجه انگلستان داد تا آنان را نپذیرد و این امر برایشان مشکلاتی به‌وجود آورد که تا یکسال و ۱۰ ماه بعد ادامه یافت

در این قسمت، به‌صورت کوتاه فصل سوم از دفتر اول را معرفی می‌نماییم که اختصاص به زندگی و تحصیلِ جوانانِ اعزامی در انگلستان دارد

رسیدن به انگلستان و پَرسه‌زدن در نخستین شهر انگلیسی که به آن رسیدند، آنان را با دنیایی متفاوت آشنا کرد. اولین برخورد آنان با دنیایی متفاوت از آنچه دیده بودند در شکل‌گیریِ برداشتِ آنان از دنیای غرب، بسیار مهم و تعیین‌کننده بود. در این قسمت به شرحِ دیده‌ها و تجربیات آنان در دو شهر انگلیسی می‌پردازیم

دسته‌ی دوم محصلین از طریق روسیه سفر خود را آغاز کردند. مسیر سه‌هزار کیلومتری بین تبریز تا مسکو، فرصت مناسبی برای آنان بود تا با مظاهر تجدد از نوعِ روسیِ آن آشنا شوند. اما سختی و مشکلات سفر باعث بروز اختلافات عمیقی با سرپرست انگلیسی‌شان کلنل دارسی شد و به‌تدریج بر شدت آن افزوده گردید

سفرنامه‌ی میرزا صالح -در شروع دوره‌ی قاجاریه- یکی از مهمترین و غنی‌ترین منابع برای شناخت افکار ترقی‌خواهانه در ایران است. این سفرنامه نشان می دهد تا چه حد میرزا توانسته جادوی فرنگ را بشناسد و چیستیِ تجددِ غربی را دریابد. سفرنامه میرزا صالح دریچه‌ای‌ست نو به‌سوی افکار نو. قسمت سوم از فصل دوم به‌طور کامل به این سفرنامه‌ی اختصاص داده شده است

میرزا صالح شیرازی یکی از سرشناس‌ترین و برجسته‌ترین محصلینی‌ست که به انگلستان اعزام گردید. حوادث هیجان‌انگیزِ دوران جوانی او و پیشینه‌ی خانوادگی‌یش از میرزا صالح شخصیتی منحصر به فرد ساخته است که در این قسمت به بررسی آن خواهیم پرداخت

پس از چهار سال که محمدکاظم و حاجی‌بابا به لندن رسیدند، عباس میرزا تصمیم گرفت دسته‌ی دوم متشکل از پنج محصل دیگر را به انگلستان اعزام کند. این‌بار یک افسر انگلیسی به‌نام کلنل جوزف دارسی این محصلین را به لندن برد. در این قسمت با چهار محصلِ اعزامی (به‌جز میرزا صالح) و سرپرستِ انگلیسی‌شان آشنا می‌شویم

در این قسمت، به‌صورت کوتاه فصل دوم از دفتر اول را معرفی می‌نماییم که اختصاص به اعزام دسته‌ی محصلین دارد

پس از یکسال و نیم اقامت در لندن، محمدکاظم به‌دلیل بیماری سل فوت می‌کند. حاجی‌بابا پس از فوت تنها دوست و هم‌نشینش، لندن را ترک و به‌صورت جدی تحصیلات پزشکی‌ را آغاز می کند. در این قسمت داستان فوت و خاکسپاری محمدکاظم و برنامه تحصیلی حاجی‌بابا را بررسی می‌کنیم

دراین قسمت به‌صورت مفصل، گزارش مهم و مشهوری را که سرگرد سِر جیمز سادرلند (سرپرست دو محصل) خطاب به وزارت خارجه‌ی انگلیس نوشته را مورد مطالعه قرار می‌دهیم و سپس علتِ انتخاب رشته‌ی تحصیلی نقاشی برای محمدکاظم و پزشکی برای حاجی‌بابا را بررسی می کنیم