كتيبه

این قطعه در وصف فضائل و کمالات امیر مسعود است! بیهقی تاریخ نویسی واقع گرا است ولی گاهی در وصف امرا و بزرگان سخن می راند. بخصوص وقتی به گذشتۀ امیر مسعود می رسد، توصیفات مبالغه آمیزی را از قول دیگران ارائه می کند. . به نظر طبیعی می رسد که در دربار شاهان روایتهای اغراق آمیزی از رفتار و گفتارحاکم نقل شود. در این قطعه ماجرای شکار شیر توسط امیر مسعود نقل می شود و نیز روایتهای متعدد از بخشش فراوان او به...

در این قطعه داستان فتح غور به دست امیر مسعود در زمان حکومت پدرش امیر محمود روایت می شود. غور ناحیه است در شرق افغانستان کنونی که به دلیل کوهستانی بودن فتح آن به سختی ممکن شد. همچنین روایتی بسیار جالب ذکر می شود از زمانی که مسعود در زمان حکمرانی پدرش در هرات زندگی می کند و برای خود "خیشخانه" ای ساخته است با تصاویر الفیه و شلفیه بر روی دیوارهایش. جاسوسان محمود به او خبر می دهند و او فردی را می فرستد...

در این قطعه، بیهقی روایتی اخلاقی از احمد نصر سامانی ذکر می کند در علاج خشم خود، و نیز داستانهایی می گوید از زندگی امیر مسعود و امیر محمد در منطقۀ زمین داور در زمانی که نوجوان بودند

بیهقی به مناسبتهای مختلف در ارتباط با علوم عمومی از قبیل فلسفه و اخلاق و جهان شناسی دوران خود توضیحاتی می دهد و نام آنها را خطبه می گذارد. این قطعه خطبه ای است در مقایسۀ پادشاهان با هم و با پیغمبران و نیز شرح قوتهای سه گانۀ نفس (خِرد، خشم و آروز) .

این قطعۀ پایان مجلد پنجم تاریخ بیهقی است. نامۀ امیر مسعود به آلتونتاش آورده می شود که در آن امیر مسعود سعی می کند دل خوارزمشاه را بدست آورد و به او اطمینان دهد که از او دلخور نیست. آلتونتاش هم پاسخ می دهد که فرمان بردار است وبه نوعی متذکر می شود که به حرف این وآن گوش نکند. بعد هم به بو نصر مشکان پیغام می فرستد که دشمنانش دسیسه چینی می کنند تا میان او و امیر را بر هم بزنند. امیر مسعود به سمت بلخ به...

امیر مسعود نامه ای به قدر خان، حاکم قدرتمند ترکستان، می نویسد و اتفاقاتی که افتاده بود، از زمان فوت پدرش  تا به سلطنت رسیدن او و فروگرفتن برادرش، را شرح می دهد. قدرخان با امیر محمود پیمان دوستی داشت و امیر مسعود می خواهد این پیمان را نگاه دارد و در نامه اش سعی می کند به خان بقبولاند که او و نه برادرش محمد جانشین پدر است. آلتونتاش که از سرداران قدیمی غزنویان است به عنوان والی خوارزم که از مهمت...

حاجب بزرگ، علی قریب، سردار لشکر امیر محمد بود که او را در رسیدن به تخت یاری کرد و بعد از او روی برگردانید و او را فرو گرفت و به امیر مسعود پیوست. امیر مسعود او را فرا خواند و دستور به فروگرفتنش داد. امیر محمد را که به قلعت کوهتیز زندانی بود، با اهل و عیال به قلعت مندیش در ناحیۀ غور (شرق افغانستان کنونی) بردند و زندانی کردند. امیر مسعود به خط خود نامه ای به برادر می نویسد به این مضمون که "علی حاجب...

وقتی که امیر مسعود حاجب بزرگ، علی قریب، را فرو می گیرد، در میان درباریان ترس می افتد و هر که "از پدریان" یعنی از نزدیکان امیر محمود، و به تبع او طرفدار جانشینی امیر محمد بوده است، از واکنش امیر مسعود می هراسد. در این میان بوسهل زوزنی که در دوران امیر محمود از دست حسنک، وزیرِ قدرتمند امیر محمود، خواری ها کشیده بود زمینه را برای انتقام جویی مناسب می بیند و او را در بند می کند و به دست چاکرش می سپارد...

لشکری که به فرماندهی حاجب علی قریب در تگیناباد در نزدیکی غزنین است به فرمان امیر مسعود به سمت هرات  به راه می افتد. علی به محض اینکه فرمان حرکت را می گیرد به بونصر مشکان، دبیر دربار و رئیس ابوالفضل بیهقی، می گوید که امیر مسعود قصد جانش را دارد و "نامه های نیکو و مخاطبه های به افراط و به خط خویش فصل نبشتن و برادرم را حاجبی دادن همه فریب است" در هرات، علی به حضور امیر مسعود می رسد و در ابتدا قد...

امیر مسعود در نیشابور است که خبر می رسد رسول خلیفۀ عباسی برای رساندن پیغام خلیفه خواهد آمد. شرحی مبسوط داده می شود از مراسم استقبال از رسول و آوردن رسول به دربار و هدایای خلیفه به امیر مسعود و هدایای امیر به رسول خلیفه. پیغام خلیفه به امیر مسعود این است که حکومت بر ممالکی که امیر محمود داشت بعلاوۀ ری و جبال که مسعود تصرف کرده است را به مسعود می دهد. همزمان خبر می رسد که  منگیتراک، برادر حاجب...

امیر مسعود از دامغان حرکت می کند و پس از گذشتن از بیهق (در محل سبزوار کنونی) به نیشابور وارد می شود. بزرگِ نیشابور حسنک وزیر بوده است که روایت بر دار شدنش از مشهورترین روایتهای تاریخ بیهقی است. حسنک از درباریان امیر محمود بوده و در دوران حکومت محمود با مسعود سر ناسازکاری داشته است. اعیان نیشابور به استقبال می آیند و از امیر می خواهند که "رسمهای حسنکی نو" را بر اندازد و ستم هایی که حسنک روا داشته ب...

 امیر مسعود از ری به سمت خراسان به راه می افتد. به دامغان که می رسد رکابدار(=قاصد) ی به اردوگاه او می رسد که نامه هایی از پدرش امیر محمود دارد که پیش از مرگ نوشته بوده است. بخشی از نامه ها به سرداران لشکر و نیز حاکم اصفهان بوده که به آنها می گفته امیر مسعود نافرمان است و نظر او برای جانشینی اش بر امیر محمد است. از همین ابتدای تاریخ بیهقی با تنش بزرگی که بین مسعود و پدرش وجود داشته آشنا می شویم. ای...

امیر مسعود از اصفهان حرکت می کند و به ری می رسد. از غزنین، پایتخت غزنویان، خبر به امیر مسعود می رسد که برادرش امیر محمد به غزنین رسیده است و لشکریان به او ابراز وفاداری کرده اند. نامه ای از سوی خلیفۀ عباسی از بغداد به امیر مسعود می رسد که او را جانشین پدرش می داند. برخی از بزرگان غزنین از جمله عموی امیر مسعود، یوسف، هم با ارسال نامه ای که با تایید مادر و عمۀ امیر مسعود همراه است، به او ابراز وفادا...

ادامۀ مجلد پنجم: نامۀ حرّۀ ختلی به امیر مسعود و مشاورۀ امیر مسعود و نامه به علاءالدوله حاکم اصفهان. امیر مسعود نزدیک سپاهان (اصفهان) است به لشکر کشی و فتح نواحی ری و جبال و همدان و شاید بغداد که خبر درگذشت پدرش امیر محمود را می شنود. برخی از اطرافیان، امیر محمد، برادر امیر مسعود، را بر تخت می نشانند. نامه ای از خواهر امیر محمود (عمۀ امیر مسعود) خطاب به او نوشته می شود و او را تشویق می کند که فوری...

نامۀ حشم تگیناباد به امیر مسعود و فرمان امیر مسعود به علی قریب- توضیح: آنچه از تاریخ بیهقی به دست ما رسیده از همین نیمۀ مجلد پنجم آغاز می شود. بزرگان تگیناباد در این نامه به امیر مسعود اعلام وفاداری و فرمانبرداری می کنند. نامه ها به غزنین و بست و سایر شهرها می رود که محمد، برادر مسعود، را حاجب علی و بزرگان قوم محترمانه عزل کرده اند و به قلعه ای محصور کرده اند. از شهرها به حاجب علی خبر می رسد که هم...