Gita Acharan

In an ethics class, the teacher gives a lesson about being truthful and respecting elders. The next day, all the students by heart this lesson and repeat it in class. But one student says he couldn't learn the lesson and the teacher gets angry at that student as it was an easy lesson. The student explains that he lied yesterday to protect his brother from the anger of elders. This story illustrate...

‘ਅਨਾਸਕਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਵੀਤਰਾਗ’ ਵਰਗੇ ਕੁੱਝ ਸ਼ਬਦ ਗੀਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ਆਸਕਤੀ’ (ਲਗਾਵ) ਅਤੇ ‘ਵਿਰਕਤੀ’ (ਘ੍ਰਿਣਾ) ਦੋ ਧਰੁੱਵ ਹਨ। ਅਨਾਸਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰੁੱਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਤਰਾਗ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਗ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਰਾਗ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ। ਇਹ ਧਰੁੱਵੀਤਾ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਝਲਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੇ ਦਵੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ...

श्रीकृष्ण कहते हैं कि उनकी अपरा प्रकृति व्यक्त है और परा प्रकृति जीवन-तत्व है, जो अव्यक्त है। उनका कहना है कि योग-माया (तीन गुणों से पैदा हुआ भ्रम) उन्हें अलग करता है और हमें उन्हें (परमात्मा को) अजन्मा, अविनाशी (7.25), भूत, वर्तमान और भविष्य के ज्ञाता के रूप में जानने से रोकता है (7.26)। योग-माया दर्पणों के कमरे की तरह है जो हमें प्रतिबिंबित करता है और यह जानना असंभव है कि इसके परे क्या है। यह अस...

श्रीकृष्ण ने उल्लेख किया है कि चार प्रकार के भक्त उनकी पूजा करते हैं; जिनमें कुछ अपनी कठिनाइयों को दूर करने के लिए (आर्त), कुछ सफलता प्राप्त करने के लिए (अर्थार्थी), कुछ ज्ञान प्राप्त करने के लिए (जिज्ञासु) और ज्ञानी (7.16)। वह ज्ञानी के बारे में विस्तार से बताते हैं और कहते हैं कि ‘‘उनमें नित्ययुक्त मुझमें एकीभाव से स्थित अनन्य प्रेमभक्ति वाले ज्ञानी भक्त अति उत्तम हैं, क्योंकि मुझको तत्व से जानन...

ਵਿਕਰਮ (ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਰਮ) ਜਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਟਿਲ ਹੈ। ਅਰਜਨ ਵੀ ਇਸੇ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਲੱਗੇਗਾ (1.36)। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਚੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੀਨਲ ਕੋਡ ਜਾਂ  ਦੰਡ ਵਿਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁੱਝ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਜਾਂ ਪਾਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾ...

अस्तित्व व्यक्त और अव्यक्त का सामंजस्य है जिसमें मनुष्य व्यक्त और परमात्मा अव्यक्त है। बुनियादी स्तर का आपसी बर्ताव परमात्मा के अनादर के साथ मनुष्य और मनुष्य के बीच होता है। श्रीकृष्ण ने इसे असुरों का मार्ग बताया है (7.15)। अगले स्तर का बर्ताव मनुष्य और परमात्मा के बीच होता है। यह संक्रमण तब शुरू होता है जब कोई मृगतृष्णा का पीछा करते हुए थक जाता है या अपनी दुर्गति से परेशान हो जाता है। श्रीकृष्ण क...

ਇੱਕ ਭੁੱਖੀ ਲੂੰਬੜੀ ਉੱਪਰ ਲਟਕਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗੂਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਲਿਆ ਕਿ ਅੰਗੂਰ ਖੱਟੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕੋਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੂੰਬੜੀ ਨੇ ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ...

Krishna further describes the demonic natured and says, "With multiple minds, entangled in the web of delusion, addicted to the gratification of sensuous pleasures, they sink into a foul hell (16.16). Such self-conceited, stubborn people, intoxicated by pride and arrogance in wealth, perform the sacrifices hypocritically and without following the scriptural injunctions (16.17). Blinded by Ahankaar...

श्रीकृष्ण ने अपनी परा प्रकृति का वर्णन किया जो तीन गुणों से परे जीवन-तत्व है। उनकी अपरा प्रकृति आठ प्रकार की होती है - अग्नि, पृथ्वी, जल, वायु, आकाश, मन, बुद्धि और अहंकार जो गुणों के सम्मोहन के अधीन है। जबकि परा प्रकृति को अव्यक्त के रूप में संदर्भित किया जाता है जो शाश्वत, अविनाशी और अथाह है, अपरा प्रकृति व्यक्त होती है जो कई मायनों में सीमित है। आसानी से समझने के लिए मनुष्य को व्यक्त और परमात्मा...

ਹਰ ਇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਕੁੱਝ ਕਾਰਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ‘ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ’ ਅਤੇ ‘ਕੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ’ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ‘ਕੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ’ ਦੇ ਕੁੱਝ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਯਾਫਤਾ ਕਾਰਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਪਰਾਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉ...

మనకు తెలిసిన ప్రపంచంలో సత్యం, అసత్యం రెండింటినీ చూస్తూ ఉంటాము. అసత్యము అనేది మన పరిస్థితుల వల్ల లేదా మన ఇంద్రియాలు మనస్సు యొక్క పరిమితుల వల్ల సత్యాన్ని తప్పుగా అర్థం చేసుకోవడం తప్ప మరొకటి కాదని నిశిత పరిశీలన ద్వారా తెలుస్తుంది.       సుప్రసిద్ధమైన తాడు, పాము ఉదాహరణలో తాడు సత్యం, పాము సత్యమైన తాడు మీద ఆధారపడిన అసత్యం. కానీ సత్యమైన తాడును గ్రహించే వరకు మన ఆలోచనలు, చర్యలన్నీ అసత్యం పైనే ఆధారపడి ఉంటాయ...

Krishna says that the demonic person thinks, “I have acquired this today and I shall now fulfill this desire of mine. This is mine, and tomorrow I shall have even more (16.13). I have killed this enemy and will slay other enemies too. I am the ruler among men; I am the enjoyer, I am perfect, powerful and happy (16.14). I am wealthy and well-born; Who else is equal to me? I will sacrifice, I will g...

श्रीकृष्ण ने प्रकृति जनित तीन गुणों के बारे में उल्लेख किया है और हम सभी उनके द्वारा अलग-अलग कर्मों को अलग-अलग तरीकों से करने के लिए बाध्य हैं (3.5)। वास्तव में, सभी कर्म गुणों द्वारा किए जाते हैं (3.27) और ये कर्म और कुछ नहीं बल्कि गुणों के बीच का परस्पर प्रक्रिया हैं। सत्व गुण ज्ञान के प्रति आसक्ति है; रजो गुण कर्म के प्रति आसक्ति है और तमस अज्ञान और आलस्य की ओर ले जाता है। इस संबंध में, श्रीकृष...

ਐਕਟ ਆਫ ਕਮਿਸ਼ਨ ਐਂਡ ਓਮਿਸ਼ਨ (ਕਰਮ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕ) ਇਹ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਠੀਕ ਵਕਤ ਤੇ ਬਰੇਕ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਚਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਅਕਰਮ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੇ ਕਰਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਉਪਲੱਬਧ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ...

Krishna continues about the demonic natured and says, "Believing that all this world is about fulfillment of bodily desires, such persons are engrossed till the moment of death in earthly anxieties (16.11). Held in bondage by hundreds of desires, lust and anger, they strive to accumulate wealth by unjust means, all for the gratification of their senses" (16.12). Anger is natural when desires are n...

श्रीकृष्ण ने अपनी परम प्रकृति को ‘जीवन तत्व’ के रूप में वर्णित किया जो ब्रह्माण्ड को सहारा देता है (7.5) और सूत्र का उदाहरण देते हैं जो एक सुंदर आभूषण बनाने के लिए मणियों को जोडक़र रखती है (7.7)। वह इसके कुछ और उदाहरण देते हैं जिससे भिन्न-भिन्न व्याख्याओं की सम्भावना है। ‘जीवन तत्व’ का वर्णन करते हुए, श्रीकृष्ण ने पहले कहा, ‘‘कोई भी ‘यह’ बिल्कुल नहीं जानता है, भले ही कई लोग इसका कई तरह से वर्णन करत...

“పార్థా! భక్తులు నన్ను సేవించిన రీతికి అనుగుణంగా నేను వారిని అనుగ్రహింతును. మనుషులందరునూ వివిధ రీతులలో నా మార్గమునే అనుసరింతురు” అని శ్రీకృష్ణుడు చెప్పినప్పుడు, శక్తివంతమైన అవ్యక్తానికి, వస్తు రూపం దాల్చిన వ్యక్తానికి మధ్య సంబంధం గురించి అంతర్దృష్టిని ఇస్తున్నారు (4.11).       మనం ఏ మార్గాన్ని అనుసరించినా, ఈ దారులు ఎంత వైరుధ్యంగా కనిపించినా అవన్నీ అవ్యక్తమైన పరమాత్మను చేరుకునే మార్గాలేనని భగవంతుడు...

Krishna deciphered existence and said that it is the combination of prakriti (nature) and purush (spirit) both of which are beginningless. Gunas (qualities) and vikar (evolution or change) are born of prakriti (13.20). While prakriti is also responsible for cause and effect, purush experiences them as polarities of sukh (pleasure) and dukh (pain) (13.21). Krishna further clarified that HE is beyon...

ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ— ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਛੂੰਹਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਨਾ ਹੀ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿ ਸਾਡਾ ਕਰਮ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਪਰਤੂੰ ਫਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (2.47)। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ...

शुरु आाती ब्रह्माण्ड के सृजन के समय, यह सिर्फ ऊर्जा थी और बाद में पदार्थ का आकार लिया। वैज्ञानिक रूप से, यह स्वीकार किया जाता है कि ब्रह्माण्ड में तापमान, घनत्व और मैटर-एंटीमैटर के अनुपात में सूक्ष्म (क्वांटम) भिन्नता थी और इन भिन्नताओं का कोई वैज्ञानिक कारण नहीं है। ये परिस्थितियाँ ही पदार्थ के निर्माण के लिए जिम्मेदार हैं और विज्ञान इस बात से सहमत है कि आज हम अपने चारों ओर जो विविधता देखते हैं उ...

ਜਿਸ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਝੂਠ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਰੱਸੀ’ ਸੱਚ ਅਤੇ ‘ਸੱਪ’ ਝੂਠ ਹੈ, ਜੋ ਰੱਸੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰ...

Krishna says, "Tej (radiance of character), forgiveness, patience, purity, freedom from hate, absence of conceit -are the wealth of a divinely inclined person (6.3). Vainglorious pride, arrogance, conceit, anger, harshness and ignorance mark the man who is born with a demonic nature (6.4). Two types of men exist in the world -the divine and the demonic (6.6). The divine nature bestows liberation (...

Krishna says, "Ahimsa (non-violence), Satyam (truthfulness), Akrodh (freedom from anger), Renunciation, Peacefulness, Non slanderousness, Compassion for all creatures, Absence of greed, Gentleness, Modesty, Lack of restlessness" (16.2) -are divine qualities. While ahimsa is a divine quality, the violent Kurukshetra battle presents a major barrier that one needs to cross to understand the Bhagavad...

ਸਾਡੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਇਕਾਈਆਂ ਪੂਰਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਹੜੇ ਭਗਤ ਮੇਰਾ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ (4.11)। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਇਕ ਆਸ ਦਿਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕ...

श्रीकृष्ण कहते हैं, ‘‘मैं तुम्हारे लिए इस विज्ञान सहित तत्वज्ञान को सम्पूर्ण कहूँगा, जिसको जानकर संसार में फिर और कुछ भी जानने योग्य शेष नहीं रह जाता’’ (7.2)। यह ज्ञान और विज्ञान के माध्यम से मन उन्मुख लोगों के लिए मार्ग है। इससे पहले श्रीकृष्ण ने हृदय उन्मुख (भक्त) लोगों को ‘‘स्वयं में सभी प्राणियों को देखने के लिए, सभी प्राणियों में स्वयं को और हर जगह उन्हें देखने’’ का मार्ग दिखाया था (6.29)। यह...