Gita Acharan

Arjun says, "All sons of Dhritarashtra, many kings of the earth, Bhishma, Drona, Karna and our warrior chiefs enter into your frightening mouth which has fearsome pointed teeth. Some are caught between the gaps in your teeth, with their heads being crushed (11.26 and 11.27). Just as the gushing rivers flow towards the ocean, the heroes of this world enter into your flaming mouths (11.28). Just as...

“నిత్యజ్ఞానస్వరూప పరమానంద ప్రాప్తియందు స్థితప్రజ్ఞుడైన యోగి మేల్కొని యుండును. అది ఇతర ప్రాణులన్నింటికిని రాత్రితో సమానము. నశ్వరమైన ప్రాపంచిక సుఖప్రాప్తికై ప్రాకులాడుచు ప్రాణులన్నియు మేల్కొని యుండును. అది పరమాత్మతత్వము నెటిగిన మునికి (మననశీలునకు) రాత్రితో సమానము” అని శ్రీకృష్ణుడు చెప్పారు (2.69). ఈ శ్లోకం, శారీరకంగా మెలకువగా ఉంటూ, ఆధ్యాత్మిక రూపంగా నిద్రించడం; అలాగే నిద్రపోతూ కూడా ఆధ్యాత్మికంగా జాగ...

श्रीकृष्ण कहते हैं कि, ‘‘सम्पूर्ण प्राणियों के लिये जो रात्रि के समान है, उस नित्य ज्ञानस्वरूप परमानन्द की प्राप्ति में स्थितप्रज्ञ योगी जागता है और जिन नाशवान सांसारिक सुख की प्राप्ति में सब प्राणी जागते हैं, परमात्मा के तत्व को जानने वाले मुनि के लिये वह रात्रि के समान है’’ (2.69)। यह श्लोक लाक्षणिक रूप से ‘शारीरिक रूप से जाग्रत लेकिन आध्यात्मिक रूप से सोए हुए’ और इसके विपरीत होने के विचार को सा...

जैसा कि हम जानते हैं, यह संसार सत्य और असत्य दोनों से मिलकर बना है। सावधानीपूर्वक परीक्षण करने से पता चलता है कि, या तो हमारी परिस्थितियों के कारण या हमारी इंद्रियों और मन की सीमाओं के कारण, असत्य और कुछ नहीं बल्कि सत्य की गलत व्याख्या है। प्रसिद्ध रस्सी और सांप सादृश्य में, रस्सी सत्य है और सांप असत्य है जो रस्सी के बिना मौजूद नहीं हो सकता। लेकिन, जब तक यह बोध नहीं हो जाता, तब तक हमारे सभी विचार...

Arjun says, "The hosts of gods surrender unto you. Filled with fear, some praise you with folded hands (11.21). The Rudras, Adityas etc. behold you quite astonished (11.22). Seeing your mighty form with many mouths and eyes, many arms, thighs and feet, many stomachs, many terrible tusks, the worlds are terrified, so am I (11.23). Seeing you touching the sky, my mind is terrified and I find no cour...

भौतिक इकाइयां पूर्वानुमेय व्यवहार और गुणों द्वारा नियंत्रित होती हैं। श्रीकृष्ण सर्वशक्तिशाली अव्यक्त और प्रकट के बीच संबंधों में अंतर्दृष्टि देते हुए कहते हैं, ‘‘जो भक्त मुझे जिस प्रकार भजते हैं, मैं भी उनको उसी प्रकार भजता हूँ; क्योंकि सभी मनुष्य सब प्रकार से मेरे ही मार्ग का अनुसरण करते हैं’’ (4.11)। सबसे पहले, यह भगवान की ओर से एक आश्वासन है कि हम किसी भी मार्ग का अनुसरण करते हैं और भले ही ये...

Filled with wonderment, blowing his head, and with palms folded (11.14) Arjun says, "O Shree Krishna, I behold within Your body all the gods and hosts of different beings. I see Brahma seated on the lotus flower; I see Shiva, all the sages, and the celestial serpents (11.15). I see your limitless form with innumerable arms, bellies, mouths, and eyes in every direction. I see no end and no middle a...

श्रीकृष्ण कहते हैं कि, ‘‘जैसे जल में चलनेवाली नाव को वायु हर लेती है, वैसे ही विषयों में विचरती हुई इन्द्रियों में से मन जिस इन्द्रिय के साथ रहता है वह एक ही इन्द्रिय इस अयुक्त पुरुष की बुद्धि को हर लेती है’’ (2.67)। हवा हमारी इच्छाओं का एक रूपक है जो हमारे मन और इंद्रियों को प्रभावित करती है और बुद्धि (नाव) को अस्थिर कर देती है। इच्छाओं के सन्दर्भ में, जीवन को चार चरणों में विभाजित किया जाता है,...

“నీటిపై తేలుచున్న నావను గాలినెట్టి వేయును. అట్లే ఇంద్రియార్థములయందు సంచరించు ఇంద్రియములలో మనస్సు ఏ ఒక్క ఇంద్రియముతో కూడియున్నను, ఆ ఒక్క ఇంద్రియమే మనోనిగ్రహములేని మనుజుని బుద్ధిని అనగా విచక్షణా శక్తిని హరించివేయును” అని శ్రీకృష్ణుడు విడమర్చారు (2.67). కోరికల సందర్భంలో, జీవితాన్ని బ్రహ్మచర్యం, గృహస్థం, వానప్రస్థం, సన్యాసం అనే నాలుగు దశలుగా విభజించారు, ఇక్కడ విభజన అనేది వయస్సు మీద మాత్రమే కాకుండా జీవ...

Lord Krishna shows his Vishwaroopam (opulent form) to Arjun (11.9) who saw many faces and eyes, many wonderful visions, divine ornaments and scents, abounding marvels which are glorious and limitless (11.10 and 11.11). The brilliance is like a thousand suns rising in the sky all at once (11.12). Arjun saw the entire universe within the body of the Supreme Being (11.13).   Krishna granted Arjun Div...

“అయుక్తుడికి బుద్ధి, భావనలు రెండూ ఉండని ఫలితంగా అతనికి శాంతి లభించదు, శాంతిలేని వారికి ఆనందం ఉండదు.” అని శ్రీకృష్ణుడు బోధిస్తున్నారు (2.66). శ్రీకృష్ణుడు సమత్వానికి (2.38, 2.48) ఎల్లప్పుడూ ప్రాధాన్యత ఇస్తారు. ఈ శ్లోకం వేరొక దృష్టికోణం నుండి ఈ సమత్వం గురించి చెబుతుంది. తనలో తనను స్థిరపరచుకోవడం నేర్చుకునే వరకు స్నేహితులు, శత్రువు, ఉద్యోగం, జీవిత భాగస్వామి, పిల్లలు, డబ్బు, ఆనందం, అధికారం, ఆస్తులు మొద...

श्रीकृष्ण कहते हैं कि अयुक्त (अस्थिर) मनुष्य में बुद्धि और भावना दोनों नहीं होती है और परिणामस्वरूप, उसे शांति नहीं मिलेगी और अशांत व्यक्ति के लिए कोई खुशी नहीं है (2.66)। श्रीकृष्ण ने समत्व (2.38 एवं 2.48) पर जोर दिया और यह श्लोक एक अलग दृष्टिकोण से उसी पर प्रकाश डालता है। जब तक व्यक्ति मध्य में केंद्रित नहीं होता, तब तक वह मित्र, शत्रु, कार्य, जीवनसाथी, संतान, धन, सुख, शक्ति, संपत्ति आदि जैसे कु...

गीता में अर्जुन और श्रीकृष्ण दोनों ‘मैं’ का प्रयोग करते हैं, लेकिन अर्थ और उपयोग के सन्दर्भ अलग हैं। अर्जुन का ‘मैं’ उनके भौतिक शरीर, संपत्ति, भावनाओं और विश्वासों को दर्शाता है जो सिर्फ उनके परिवार, दोस्तों और रिश्तेदारों तक सीमित हैं। हमारी स्थिति अर्जुन से भिन्न नहीं है। हम कुछ चीजों को विशेष रूप से अपना मानते हैं और कुछ को नहीं मानते हैं। जब श्रीकृष्ण ‘मैं’ का प्रयोग करते हैं तो यह समावेशी होत...

जिस प्रकार पहिये को घूमने के लिए एक स्थिर या अपरिवर्तनशील चाक की आवश्यकता होती है, उसी तरह निरंतर बदलते भौतिक संसार को अपने अस्तित्व को बनाए रखने के लिए शांत और परिवर्तनहीन अव्यक्त अस्तित्व की आवश्यकता होती है। अर्जुन, हमारी तरह, प्रकट मानव शरीर के स्तर पर है और अपने रिश्तेदारों की मृत्यु की चिंता कर रहा है। भगवान श्रीकृष्ण, जो उस समय मानव रूप में थे, बताते हैं कि कभी-कभी अव्यक्त को प्रकट रूप धारण...

“మనఃప్రసన్నతను పొందిన వెంటనే అతని దుఃఖము లన్నియును నశించును. ప్రసన్నచిత్తుడైన కర్మయోగి యొక్క బుద్ది అన్ని విషయముల నుండి వైదొలగి, పరమాత్మ యందు మాత్రమే పూర్తిగా స్థిరమగును” అని శ్రీకృష్ణుడు బోధపరుస్తున్నారు (2.65). మన కోరికలన్నీ తీరిన తర్వాత మనం సంతుష్టి చెంది సుఖాన్ని పొందుతాము; దుఃఖాన్ని దూరం చేసుకుంటామని మనం భావిస్తుంటాము. కానీ శ్రీకృష్ణుడు మనల్ని మొదట సంతుష్టి చెందమని మిగిలినవి వాటంతటవే అనుసరిస్...

श्रीकृष्ण कहते हैं कि, ‘‘मन प्रसन्न होने पर व्यक्ति के सम्पूर्ण दु:ख नष्ट हो जाते हैं और उस प्रसन्नचित्त कर्मयोगी की बुद्धि शीघ्र ही सब ओर से हटकर परमात्मा में ही भलीभांति स्थिर हो जाती है’’ (2.65)। हमारी धारणा यह है कि, एक बार जब हमारी इच्छाएं पूरी हो जाती हैं तो हम संतुष्ट हो जाते हैं और सुख को प्राप्त करते हैं। लेकिन श्रीकृष्ण हमें पहले संतुष्ट होने के लिए कहते हैं और बाकी अपने आप हो जाता है। उ...

Arjun says, "Out of compassion (anugraha), you have revealed to me the secret wisdom (adhyatma) and my delusion is dispelled (11.1). You have explained to me in detail about the origin and the dissolution of beings, as well as about your imperishable greatness (11.2). You have told me about your supreme glory and I wish to see your supreme form (11.3). If you think that I am capable of seeing your...

  విష, అమృత వలయాలు ఒక సంఘటన నుంచి మరొకదానికి దారితీసే సంఘటనల శ్రేణి; ఇవి దుఃఖాన్ని లేదా సుఖాన్ని కలిగిస్తాయి. ఖర్చులు ఆదాయం కంటే ఎక్కువగా ఉంటే ఋణాలు, అప్పుల ఉచ్చుకు దారి తీస్తే అది ఒక విషవలయం. ఆదాయం కంటే ఖర్చులు తక్కువగా ఉండి సంపద సృష్టి జరిగితే అది ఒక అమృత వలయం. శ్రీకృష్ణుడు ఈ వలయాలను గురించి 2.62 నుండి 2.64 శ్లోకాలలో పేర్కొన్నారు. “విషయచింతన చేయు పురుషునకు ఆ విషయముల యందు ఆసక్తి ఏర్పడును. ఆసక్తివ...

दुष्चक्र और गुणी चक्र घटनाओं का एक क्रम है जहां एक घटना दूसरे की ओर ले जाती है और परिणामस्वरूप क्रमश: आपदा या खुशी में परिवर्तित हो जाती है। इसे उस तरह से समझने कि जरूरत है, यदि खर्च आय से अधिक है तो व्यक्ति उधार और कर्ज के जाल में फंस जाता है, तो यह एक दुष्चक्र है। यदि व्यय आय से कम है, जिसके परिणामस्वरूप बचत और धन का संचय होता है, तो यह एक गुणी चक्र है। श्रीकृष्ण इन चक्रों का उल्लेख श्लोक 2.62 स...

Krishna says, "I am the seed of all existence. There is nothing moving or unmoving that can exist without Me (10.39). There is no end to my divine anifestations. What I have told you is merely an indication of the extent of my opulence" (10.40). HE is the seed of existence and in contemporary scientific understanding this seed is called the 'big bang'. Existence is like a massive tree that has gro...

Krishna says, "I am the all-devouring death and birth of future beings. Amongst feminine qualities I am fame, prosperity, speech, memory, intelligence, courage, and forgiveness (10.34). Brihatsama of hymns in the Samaveda; I am Gayatri of metres, of months I am Margasirah, of seasons the spring (10.35). I am the gambling of the fraudulent, the splendor of the splendid. I am the victory, I am the r...

“ఓ అర్జునా! ఇంద్రియములు ప్రమథన శీలములు. మనుష్యుడు వాటిని నిగ్రహించుటకు ఎంతగా ప్రయత్నించినను, ఆసక్తి తొలగి పోనంతవఱకు అవి అతని మనస్సును ఇంద్రియార్ధముల వైపు బలవంతముగా లాగికొనిపోవుచునే యుండును” అని శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడిని హెచ్చరించారు (2.60). ఈ శ్లోకం, బాహ్య ఇంద్రియ విషయాలకు ఇంద్రియాల స్వయంచాలకతను గురించి చెప్తుంది. ధూమపానం యొక్కనష్టాలను గురించి బాగా తెలిసి కూడా, దానిని మానివేయలేక ధూమపానం చేసేవారు. ఇ...

श्रीकृष्ण अर्जुन को सावधान करते हुए कहते हैं कि, ‘‘अशांत इंद्रियां यत्न करते हुए बुद्धिमान पुरुष के मन को भी बलपूर्वक हर लेती हैं’’ (2.60)। यह श्लोक उत्तेजना से भरी इंद्रियों की स्वचालितता के बारे में है। सबसे अच्छा उदाहरण एक धूम्रपान करने वाले का है जो धूम्रपान के नुकसान से अच्छी तरह अवगत है, लेकिन इसे छोडऩा बेहद मुश्किल है और असलियत यह है कि जब तक उसे पता चलता है, सिगरेट पहले ही जल चुकी होती है।...

“ఇంద్రియాల ద్వారా విషయాలను గ్రహించని వ్యక్తి నుండి, ఇంద్రియ వస్తువులు దూరమైపోతాయి కానీ 'రస్' (కాంక్ష/ రాగం) విడనాడదు. పరమాత్మను తెలుసుకున్నప్పుడు మాత్రమే కోరిక అంతమై పోతుంది” అని శ్రీకృష్ణుడు బోధిస్తున్నారు (2.59). ఇంద్రియాలకు భౌతిక పరికరం, మెదడులో ఒక నియంత్రకం ఉంటాయి. మనస్సు అనేది అన్ని ఇంద్రియ నియంత్రకాల కలయిక. కోరికలకు స్థానమైన ఈ నియంత్రకాలపై దృష్టి సాధించమని శ్రీకృష్ణుడు మనకు సలహా ఇస్తున్నారు....

श्रीकृष्ण कहते हैं कि, ‘‘इन्द्रियों के द्वारा विषयों को ग्रहण न करने वाले व्यक्ति से इन्द्रिय वस्तुएं दूर हो जाती हैं, लेकिन रस (लालसा) जाती नहीं और लालसा तभी समाप्त होती है जब व्यक्ति सर्वोच्च को प्राप्त करता है’’  (2.59)। इंद्रियों के पास एक भौतिक यंत्र और एक नियंत्रक है। मन सभी इंद्रियों के नियंत्रकों का एक संयोजन है। श्रीकृष्ण हमें उस नियंत्रक पर ध्यान केंद्रित करने की सलाह देते हैं जो लालसा क...