Voorbij de oren

Over de ‘cris de Paris’ volgens Marcel Proust, Joseph Mainzer en Georges Kastner; volkskunde en muziektheorie ca. 1900, en de ventersroepen van Amsterdam. Tot besluit de roep van de nachtwaker in London, Amsterdam en Leipzig, met een vergeten nachtwakersroep in Schumanns Symfonie nr. 1. 00:00 Intro 00:36 Marcel Proust: vervlogen tijd 02:11 Gregoriaans en opera 11:35 Amsterdam: een prijsvraag (1906...

Nog rond het midden van de 19e eeuw golden de cris de Paris vooral als ergerlijke herrie. Sinds die tijd is er echter een proces in gang waarin de ambulante straathandel wordt gereguleerd en gereduceerd. Tijdens dit proces, dat zich over enkele decennia voltrekt, worden de straatroepen juist met toenemende interesse beluisterd en beschreven. Volgens Joseph Mainzer waren de roepen een elementaire v...

Bij alles wat we zeggen is er de ‘toon’ waarop we het zeggen, oftewel de ‘spraakmelodie’. In die spraakmelodie ligt een duidelijke, maar beperkte analogie met de muziek. Willen we ons laten horen op grote afstand, dan roepen we. En daarmee komen we meer in de buurt van zingen. Roepen had een essentiële rol in de ambulante straathandel of venterij. De ventersroepen waren een karakteristiek element...

Over momenten in de opera dat spreken een sterker effect heeft dan zingen, over nachtmerries en de schreeuw als bron van muziek, Beethovens Fidelio, Wagners Parsifal, Schopenhauer, Hegel en Rousseau. 00:00 Intro 00:36 Grensoverschrijding en randverschijnselen 03:17 Bliksemflits, bijlslag of koude douche? 05:14 Beethoven: Fidelio 12:44 Wagner en de getemde schreeuw 19:15 Schreeuwend ontwaken 22:29...

Zingen bij wijze van spreken is de regel, maar er zijn niet-uitzonderlijke uitzonderingen: wanneer zingen zingen voorstelt, of spreken spreken. 00:00 Intro 00:36 Zingen bij wijze van zingen 05:27 Orpheus 18:34 Spreken bij wijze van spreken 19:56 Melodrama 22:18 Méhul: Ariodant Muziekfragmenten: 02:31, 09:36 W.A. Mozart, Le nozze di Figaro: arietta Voi che sapete. Cecilia Bartoli, Wiener Staatsoper...

Een vervolg op aflevering 24, met een antwoord op de vraag: waarom zou je zingen als je ‘t kunt zeggen? Daarbij als voorbeeld de monoloog van Armide uit de gelijknamige opera van Lully, een meningsverschil tussen Rousseau en Rameau, en Glucks opera op hetzelfde libretto. 00:00 Intro 00:36 Zingen alsof het gesproken is 06:36 Absurde conventies 10:21 De ideale eenheid van zingen en spreken 12:56 Een...

Over de menselijke stem, de spraakmelodie, het recitatief, en Jean Cocteaus La voix humaine als opera en gesproken drama. 00:00 Intro  00:37 Het spreek-zingvermogen  07:41 De spraakmelodie  09:38 Vormen van betekenis  13:01 Prosodie: tonen en glijders  17:42 Iets ertussenin?  19:39 Declamatie, recitatie, recitatief  22:23 La voix humaine  Muziek- en geluidsfragmenten: 02:17, 06:52 Luciano Berio. S...

Over de onweerstaanbare effecten van Mendelssohns Frühlingslied, deuntjes die van de straat komen aanwaaien, en het nostalgisch modernisme van Charles Ives. Het onderwerp heeft aanknopingspunten met eerder besproken thema’s: citaat (5, 6), metamuziek (12), en Darling They’re Playing Our Tune (2). 00:00 Intro 00:36 Herinnering, herhaling 03:48 Muziek rond 1900 05:11 That Mesmerizing Mendelssohn Tun...

Over muziek die muziek voorstelt zoals iemand die zich herinnert (bestaat er zoiets?). Aan de orde komen onder meer de beroemde flashback in de film Casablanca, Schumanns Carnaval, muzikale ‘souvenirs’ en ‘réminiscences’. Met een complete opname van Liszts (ietwat muffe?) etude Ricordanza. Het thema sluit aan bij de afleveringen 2 (Darling they’re playing our tune), 6 (Muzikale aanhalingstekens) e...

Over de vraag of en hoe muziek een verhaal kan ‘vertonen’ of vertellen. Met muziek van Debussy (prélude La sérénade interrompue), Liszt (Die Loreley) en Chopin (ballades). 00:00 Intro 00:36 Fictie 02:49 La sérénade interrompue 10:00 ‘Programmamuziek’ 11:29 Kan muziek een verhaal vertellen? 12:19 Die Loreley 24:48 Een muzikale verteltoon? 29:47 Chopins ballades 35:39 De muzikale verteller Muziek: 0...

Over abstracte en ‘absolute’ muziek, de kaleidoscoop van Eduard Hanslick, het oercontrapunt van Heinrich Schenker, en de fuga’s van Bach.  Met een geschreven bijlage: ‘Art playing with itself’: the anti-contrapuntal prejudice . 00:00 Intro  00: 36 Twee dogma’s  04:56 Muziek zonder toevoegselen  06:16 De auditieve kaleidoscoop  08:40 ‘Kunst die met zichzelf speelt’  13:03 Complementariteit: harmoni...

Recital als aanvulling op aflevering 18 over het thema ‘metamuziek’. Met dansfantasieën van Schubert-Liszt, Schumann en Ravel.  00:00 Intro  00:37 Gesproken toelichting  03:57 F. Liszt, Soirees de Vienne. Valses-Caprices d’après Fr. Schubert. No. 6 (eerste versie, 1852)  10:27 R. Schumann, Papillons op. 2 (1832) Introduzione. Moderato – I. – II. Prestissomo – III. – IV. Presto – V. – VI. – VII. Se...

Een concertwals is een wals. Maar het is geen wals om te dansen. Is het dan nog wel een wals? Het is een wals die zelf walst. Het is een voorstelling van een wals, muziek die muziek voorstelt, en een voorbeeld van wat je 'metamuziek' zou kunnen noemen.  00:00 Intro  00:37 De zelf-walsende wals  01:42 ‘Meta-’  03:22 Muziek die muziek voorstelt  06:50 Niet-meer-functionele muziek  08:41 Wals en meta...

De activiteit van het spinnnen, de beweging en het geluid van het spinnewiel zijn veel voorkomende motieven in de muziek van de negentiende eeuw. Je kunt de vraag stellen hoe succesvol die muziek is als ‘voorstelling’ of ‘uitbeelding’ van het spinnen, en waarom. Maar ook: wat de sociaal-culturele context was waarin deze muzikale interesse is ontstaan. Het spinnen als handwerk, en als vrouwenwerk....

Het vervolg op aflevering 14, met muzikale egodocumenten van Dowland en Froberger, zwartgalligheid en 'zoete melancholie', en de samenhang tussen melancholie, troost en schoonheid. 00:00 Intro 00:35 Dowland: immer treurend 04:45 Froberger: memento mori 09:31 Zwartgalligheid en zoete melancholie 14:50 Smelten en smachten: Burke 21:04 Fatale gevoeligheid: Lacépède 28:25 Melancholie en verlies Muziek...

Recital rond het thema ‘muziek en melancholie’ met twee werken van C.P. E. Bach, besproken in aflevering 14, samen met J.S. Bachs Partita nr. 6 en L. Couperins Pavane. 00:00 Intro 00:36 Gesproken inleiding 02:21 Louis Couperin, Pavane (Pavanne) in fis (ca. 1655) 06:10 Carl Philipp Emanuel Bach, Fantasia (Freie Fantasie) in fis, ‘C.P.E. Bachs Empfindungen’ Wq 67 (1787) 17:50 Johann Sebastian Bach,...

Een eerste verkenning van het thema ‘muziek en melancholie’, met drie werken van C.P.E. Bach. 'Gesprek tussen een sanguineus en een melancholicus' is een experiment in 'sprekende muziek'. Twee andere werken kunnen als melancholieke ‘egodocumenten’ beschouwd kunnen worden: de fantasie 'C.P.E. Bachs gevoelens' (C.P. E. Bachs Empfindungen) en het 'Afscheid van mijn Silbermann-klavier'. Deze zijn voll...

Recital rond het instrumentaal recitatief als aanvulling op afl. 12. Muziek van J.S. Bach, C.P.E. Bach en Beethoven.  00:00 Intro 00:36 Gesproken inleiding 01:49 J.S. Bach, Chromatische Fantasie BWV 903 (ca. 1720?) 10:45 C.P.E. Bach, Andante uit Sonate Wq 48 nr. 1 in F (‘Pruisische sonates’, nr. 1) (1740) 13:11 C.P.E. Bach, Fantasia in c uit Sonate Wq 63 nr. 6 (‘Probestücke’, nr. 18) (1753) 19:28...

Thema: muziek en taal. Over de vraag in hoeverre muziek kan ‘spreken’. Met o.m. Beethovens Sonate op. 110, werken van C.P.E. Bach en (nogmaals) J.S. Bachs Chromatische Fantasie. Meer uitgebreide muziekvoorbeelden zijn te horen in het recital van aflevering 13. 00:00 – Intro 00:37 – Arioso dolente 05:42 – Muziek die muziek voorstelt 07:37 – Muzikaal proza 10:43 – Recitatief, improvisatie 15:00 – Ba...

Anders dan de vorige afleveringen gaat deze aflevering over één werk. Een wonderlijk stuk, dat veel controverses heeft losgemaakt over de ‘juiste’ uitvoering. Met inzichten van o.a. Felix Mendelssohn, Franz Liszt, Ferruccio Busoni en Heinrich Schenker.  00:00 – Intro 00:36 – Een verrassend, vreemd begin 02:27 – Arpeggio’s 09:00 – Een stem die spreekt 14:25 – Geannoteerde uitgaven 25:34 – Secco, ma...

Thema: muziek en film. Mickey-mousing – de nauwe synchronisatie van muziek en beeld, zoals in de klassieke tekenfilm – heeft een kwalijke reputatie als vulgaire,  simplistische en zinloze verdubbeling van het beeld. Toch wordt het interessant als we ons gaan afvragen hoe de muziek zich precies verhoudt tot de wereld van geluid en beeld.  00:00 – Intro 00:36 – De filmische functies van geluid 02:48...

Thema: muziek en film. Wat voor 'ding' is muziek? In hoeverre horen we muziek als geluid, als iets met bron en oorzaak? En waar komt in de film die muziek toch vandaan? 00:00 – Intro 00:36 – Sommige dingen zijn meer ding-achtig dan andere 03:08 – De driedimensionaliteit van geluid 04:48 – De akoesmatische ervaring 08:12 – Is muziek akoesmatisch? 15:09 – Waar komt die muziek vandaan? Muziekfragment...

In 1932 produceerden twee jonge Poolse kunstenaars, Stefan en Franciszka Themerson, een korte stomme film, getiteld Europa. Die film geldt als het eerste memorabele product van de avant-garde-cinema in Polen. De film werd sinds de confiscatie door de nazi’s in 1940 verloren gewaand, maar werd in 2019 teruggevonden in Berlijn. Ze had een duidelijke relevantie voor de tijd waarin ze gemaakt werd, en...

Wat blijft er over van een lied als je de tekst negeert? Wat maakt een lied zonder woorden tot lied? En waarom wordt er zo zelden zonder tekst gezongen?  00:00 – Intro 00:36 – Nonchalant luisteren 07:53 – Muziek als poëzie 11:03 – Het lied zonder woorden 19:15 – Kinderachtige spelletjes 26:05 – Zingen zonder tekst: de vocalise Muziekfragmenten:  F. Schubert, An de Mond D259. Wolfgang Holzmair, Gér...

Thema’s: muziek en taal; citaat; herinnering.  Over het citeren als een bijzondere vorm van ontlenen, met aandacht van een interessant twijfelgeval: Schumanns Fantasie in C op. 17. 00:00 – Intro 00:36 – Woorden en waar ze voor staan 03:08 – Ontlening 11:06 – Een twijfelgeval: Schumanns Fantasie 13:40 – De verre geliefde 17:13 – Een verwijzing? 23:11 – Spirituele ontmoetingen 30:33 – Muziek als her...