PrzySłowie

Te dwa słowa zastanowiły jedną ze słuchaczek. "Podkurek" ma w sobie coś wspólnego z porannym pianiem koguta, ale i posiłkiem - zarówno porannym, jedzonym na zakończenie nocnych zabaw,  jak i postnym, podawanym przed Popielcem. "Kordialny" z kolei może przydać się przy prawieniu komplementów - można użyć go w odniesieniu do serdeczności jakiejś osoby. 

W polszczyźnie funkcjonuje wyrażenie "załatwić sprawy", ale czasem można spotkać również wersję "łatwić sprawy". Druga z tych form to regionalizm, który ma swoje korzenie w dawnej polszczyźnie. W związku z fizjologią używamy także "załatwić się". Czy wszystkie z tych wyrażeń mają wspólny rodowód?

Tylko kto i gdzie sieje tytułowy mak? Wyjaśniamy czy genezy tego określenia szukać należy w rolnictwie, czy jednak w nieco innych obszarach życia. Zastanawiamy się tez nad powiedzeniem "sypać mak na oczy" czy typowym określeniem dla chodzących późno spać, czyli "nocnymych marków" oraz tłumaczymy skąd wzięło się powiedzenie "tłuc się jak marek po piekle"...

Dlaczego mieszkańcy Danii to Duńczycy, a nie Dańczycy? Gdzieś blisko językowo leżą także "dania" - potrawy, choć w wymowie stosuje się wyraźnie słyszalne rozróżnienie między daniami a Danią. Czy słowa te mają wspólne źródło? Przypomina też nowe zasady ortografii mówiące o pisowni nazw mieszkańców miast, dzielnic i osiedli.

Dwusetny odcinek cyklu zobowiązuje! Tym razem wyjaśniamy wszystko, co może pomóc w podawaniu wielkości i miar. Czym różni się cyfra od liczby, a liczba od ilości?  Jest nieskończenie wiele powodów, by wiedzieć i zaledwie kilka wyjaśnień dla każdej z tych kwestii.

Jeśli ktoś "gra na zwłokę", znaczy to, że opóźnia podjęcie jakiejś decyzji. Skąd jednak wzięła się owa "zwłoka"? To słowo pochodzi od wyrazu "zwlec", który z kolei wziął się od "wlec" - czyli ciągnąć albo z trudem i wysiłkiem przesuwać coś po ziemi. Jest to robione bardzo powoli i właśnie stąd wzięła się "zwłoka". Jednak dlaczego "gra się na zwłokę"?

Odpowiadamy na kolejne pytania językowe od słuchaczy. Czym właściwie jest "lada" w wyrażeniach "lada chwila" i "lada moment"? Jej korzenie sięgają języka prasłowiańskiego. Co ciekawe, "lada" dała początek innemu słowu - kojarzonemu z lekkomyślnością i rozpustą. Przy okazji rozwiązujemy też zagadkę dziś już nieużywanego wyrazu... "trocha".

Tym razem wyrażenia bliskie sytuacjom... matrymonialnym. Ciekawość słuchaczki wzbudziło słowo "narzeczony", podobne w brzmieniu do "narzekania", a znaczeniowo bliższe jednak "przyrzekaniu". Wyjaśnia zatem, skąd takie określenie przyszłego małżonka, a także przybliżamy genezę samego "wyjścia za mąż" w polszczyźnie.

Dlaczego polskie psy robią "hau hau", a angielskie "whoof whoof"? Psy, rzecz jasna, szczekają tak samo na każdej szerokości geograficznej, a ludzie w ten sam sposób słyszą ich dźwięki. Różnice pojawiają się dopiero przy przekładaniu szczeku na ludzki język. Sposób słyszenia psich odgłosów może się także zmieniać w obrębie danego języka, czego dowodem jest czasownik "szczekać" (a nie "haukać"). 

Często mamy problem z prawidłowym zastosowaniem przyimków "do" i "dla". Wyjaśniamy jakie są zasady ich używania. Poruszamy też temat... regionalizmów z Podlasia.

Otrzymaliśmy kolejny list od słuchacza, któremu w trakcie zakupu warzyw w osiedlowym sklepiku, zrodziło się w głowie pytanie dotyczące nienegującej negacji. Cóż to takiego?   

"Idzie raczek, nieboraczek" - tak zaczyna się popularna rymowanka dla dzieci. Czym zatem jest "nieborak"/"nieboraczek" i czy mamy w języku jego przeciwieństwo - "boraka" i "boraczka"? Okazuje się, że tak! W tym odcinku także o budzącym nasze współczucie "niebożątku" oraz biedzie i mizerii w języku.

"Od zarania dziejów"... czyli tak właściwie od kiedy? Szukamy źródła tego wyrażenia. Dawniej w polszczyźnie funkcjonował wyraz "zaranie" - zbudowany na tej samej zasadzie jak "zalesie" i "zarzecze". Oznaczał porę dnia "tuż za wczesnym rankiem". Od niego powstały także "zaranek", "zarań" i "zaranny", choć niewiele z nich przetrwało w mowie do dziś...

Kiedy powinniśmy zapytać "czemu", a kiedy poprawną forma jest "dlaczego". Jakie są zasady zastosowania słów "gdzie" i "dlaczego". Czy używając zamiennie tych słow popełniamy błędy językowe? 

Mówiąc "do siego roku" czego tak właściwie życzymy? Dawne określenie "do siego" oznaczało rok, który właśnie nadchodzi... czyli składamy życzenia aby w zdrowiu i szczęściu doczekać następnego roku. Dawniej takie życzenia składało się w Wigilię, a nie w Sylwestra i Nowy Rok - co miało głębsze uzasadnienie. Wyjaśniamy też zasady prawidłowej pisowni życzeń noworocznych. 

Dawniej gruszki pieczono lub suszono przysypując je popiołem w części pieca zwanej popielnikiem. Trzeba było ich pilnować by się nie zwęgliły i nie zasnąć w oczekiwaniu przy piecu. To powiedzenie współcześnie oznaczanie nie zaniedbywać ważnych spraw, być czujnym, wykorzystywać nadarzające się okazje i załatwiać wszystko na czas. A skąd się wzięło słowo "drzemka", oznaczające krótki sen?

Siadając do wigilijnego stołu zwykle bardziej interesują nas walory smakowe niż pochodzenie nazw potraw wigilijnych. Ale czasami warto się i nad tym zastanowić... A więc ską się wzięły takie nazwy jak barszcz (nie zawsze był.. czerwony), pierogi, kapusta, sernik czy... piernik, ktory nie zawsze był... słodkim ciastem.  

Święta Bożego Narodzenia zbliżają się wielkimi krokami. To czas kiedy odżywają zapomniane słowa w polskich kolędach. To najlepszy czas aby zastanowić się nad znaczeniem słów w śpiewanych przez nas kolędach, takich jak: "atoli", "rąbek" czy "małmazyje". Co te słowa oznaczały kiedyś i czy ich znaczenie zmieniło się przez lata?

Ta kwestia przysparza wielu wątpliwości, gdy zapisujemy rzeczowniki w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku. Dlaczego poprawnie zanotujemy "babuni"  i "epidemii"? Kluczem jest rodzimy, oswojony lub wręcz przeciwnie - obcy charakter wyrazu. Inaczej rzecz ma się z rzeczownikami zakończonymi na "-nia"...

Już samo słowo "tydzień" wzbudziło ciekawość jednego ze Słuchaczy. Skąd wziął się w nim tajemniczy człon "ty-"? Wyjaśniamy pochodzenie nazw poszczególnych dni tygodnia, a ich genezy szuka między innymi w języku naszych sąsiadów - Czechów.

Gdy mówimy o wykonywaniu danej czynności, w której pomaga nam inna osoba to robimy coś "przy pomocy" kogoś. Natomiast jeśli jakąś czynność wykonujemy używając jakiegoś narzędzia to robimy coś "za pomocą" czegoś... A więc "przy pomocy Jurka, za pomocą sznurka". Czasami jednak pewne narzędzia możemy nieco "uczłowieczyć" mówiąc np. pomalowałem ścianę "przy pomocy" wałka... 

Dlaczego odrzucając czyjeś zaloty "dajemy komuś kosza"? Ma to związek z dawnymi zwyczajami, kiedy to osobę, która popełniła jakiś występek, wstawiano do przypominającego klatkę kosza i wystawiano publicznie na pośmiewisko. Takim upokorzeniem było też odrzucenie ze strony ukochanej osoby, łączące się ze wstydem. Wyjaśniamy też skąd w naszym języku wzięły się inne frazeologizmy oznaczające "danie ko...

Młodzieżowe słowo roku 2025 zostało wybrane. A zwycięzcą okazał się czasownik "szponcić" i towarzyszący mu rzeczownik "szpont". Co oznaczają te oraz inne słowa, które pojawiły się w plebiscycie? Opowiada o tym Bartek Chaciński, członek jury w plebiscycie na młodzieżowe słowo roku, dziennikarz tygodnika "Polityka". 

Zbliża się reforma ortografii. Od stycznia 2026 roku niektóre zasady ulegną zmianie. Rada Języka Polskiego zmieniła jednak zdanie w kwestii jednej z planowanych modyfikacji - tej dotyczącej nazw geograficznych. Jak zatem zapisać poprawnie nazwę tytułowego półwyspu i innych miejsc na mapie?  

Dziś kilka słów o odmianie rzeczowników takich jak "tłuszcz" czy "materac" bo nawet w reklamach telewizyjnych pojawiają się błędy językowe związane z ich odmianą. Warto więc pamiętać, że należy unikać "tłuszczów", a nie "tłuszczy" zwierzęcych. A czy reklama sklepu brzmiąca "Królestwo materacy" jest poprawna? A może powinna brzmieć "Królestwo materaców"?