PrzySłowie

Jak to ze związkami frazeologicznymi bywa, trudno jednoznacznie ustalić, skąd pochodzą. Prawdopodobnie jednak wyrażenie "spuścić nos na kwintę" powstało przez skrzyżowanie dwóch innych związków frazeologicznych: "zwiesić nos" w znaczeniu posmutnieć (bo przecież kiedy się smucimy, opuszczamy głowę) oraz "spuścić z basu na kwintę", czyli spuścić z tonu, ustąpić (a to ze względu na donośny ton basu i...

Wiosna, lato, jesień, zima - wszystkie te wyrazy to tzw. prasłowa, ponieważ pochodzą jeszcze z czasów prasłowiańszczyzny. I tak wyraz wiosna wziął się od formy vesna. Niektórzy badacze wiążą to słowo z dawną cząstką was-, czyli świecić, albo wes-, którą widać też w przymiotniku "wesoły". Co ciekawe, nasi przodkowie wiosną nazywali także rok życia młodej osoby - mówiono na przykład, że ktoś skończy...

Ze względu na zbliżający się 8 marca w tym odcinku zajmujemy się słowem..."kobieta". To bardzo tajemniczy wyraz i do dziś nie udało się jednoznacznie ustalić jego pochodzenia. Wiemy, że słowo "kobieta" w XVIII wieku całkowicie zastąpiło określenie "niewiasta", które pochodzi od prasłowiańskiego nevěsta i które ma związek z czasownikiem nevěděti, czyli nie wiedzieć, nie znać. Niewiastą pierwotnie n...

Słowo "rozwikłać" ma wiele wspólnego z czymś niewiadomym, tajemniczym, niejasnym czy poplątanym. A to dlatego, że podstawowy czasownik "wikłać" oznacza przede wszystkim plątać. Pochodzi on od praindoeuropejskiej formy uei, która oznaczała skręcać, splatać. Dlatego właśnie pierwotnie "rozwikłać" oznaczało wyłącznie "rozplątać", a następnie to znaczenie zostało przeniesione na sprawy i zjawiska, któ...

Dlaczego jeden Ostrów jest Wielkopolski, a drugi (w zasadzie druga) Ostrów jest... Mazowiecka? Wyjaśnienie tej zagadki odnajdziemy w historii języka. Sama nazwa "ostrów" pochodzi od prasłowiańskiej formy o(b)strovъ, czyli miejsce opływane, otoczone wodą albo wyspa (na rzece czy na jeziorze). W średniowieczu nazwy tych miejscowości miały nieco inne formy: Ostrów Wielkopolski był Ostrowem Wielkopols...

Wyraz "feminatyw" jest rodzaju męskiego, a ściślej - męskorzeczowego. W liczbie mnogiej mówimy "te feminatywy" lub "te feminatywa". Sporadycznie pojawia się forma "ta feminatywa", tak jak w zdaniu: "Feminatywa to żeńska forma rzeczownika osobowego, która odnosi się do kobiet wykonujących daną profesję lub zajmujących określone stanowisko". To jednak wyjątek i trudno powiedzieć, czy wyraz "ta femin...

Przestankowanie, czyli interpunkcja – traktowana nieco po macoszemu siostra ortografii. Skąd się wzięła, jak zmieniała się na przestrzeni wieków i jak wygląda dziś? Do rozmowy na ten temat zaprosiłem prof. Izabelę Winiarską-Górską z Instytutu Języka Polskiego UW.

Tym razem zastanawiamy się nad pochodzeniem słowa "gawiedź". Współcześnie ten wyraz oznacza dużą grupę ludzi, która pragnie zobaczyć coś wywołującego powszechne zainteresowanie, czyli mówiąc najprościej - gapiów. To określenie uznajemy dziś za pogardliwe - zdradza nasz negatywny stosunek do nazywanych tak osób. Słowo "gawiedź" pochodzi jeszcze od prasłowiańskiej formy "gavědь", która oznaczała duż...

"Nie interesuj się, bo kociej mordy dostaniesz" - to oczywiście przestroga lub groźba, a chodzi prawdopodobnie o to, że koty to... ciekawskie zwierzęta. Wszędzie zajrzą, każdy kąt obwąchają... Ciekawa jest także etymologia samego wyrazu "morda" - pochodzi on od prasłowiańskiej formy "mr̥dati", która dała też początek czasownikowi "merdać". Morda to pierwotnie pysk zwierzęcia, które coś przeżuwa (n...

Dlaczego mówimy "zięć", a nie "córkowy", skoro mamy słowo... "synowa"? Czy w ogóle istnieje słowo "córkowy"? A jak jest ze słowami "mężaty" i "żonata"?

Tym razem odcinek nie ma tylko językowego znaczenia... Warto posłuchać, a potem wsłuchiwać się na co dzień w głosy innych ludzi...

Siarka kojarzy się raczej z ogniem, niż mrozem. To substancja wybuchowa, więc łącząca się z dużą intensywnością - można mieć "siarkę w żyłach", a więc wybuchowy temperament, zadać siarczysty policzek czy pocałunek. Nazwa mroźnego miesiąca - "luty" funkcjonowała dawniej jako przymiotnik oznaczający coś srogiego czy dzikiego (np. luty mróz). Z kolei miesiąc luty dawniej nazywany był m.in. "sieczenie...

Co jest nie tak z rydzem, że pełni w tym powiedzeniu rolę niezbyt wartościowego grzyba? Jak się okazuje, w tym powiedzeniu niekoniecznie chodzi o powszechnie znanego grzyba. Rydzem w stwierdzeniu może być inna roślina, służąca dawniej do produkcji oleju rydzowego, a nawet pewna... rdzawa moneta.

Dlaczego, gdy ktoś zarabia dużo, to mówimy, że "zarabia kokosy". Co kokosy mają do wysokości zarobków. Dodatkowo wyjaśniamy jakie jest pochodzenie słów takich słów jak "hajs" i "szmal".

Mateusz Adamczyk opowiada o słowie "olimpiada" . Kiedy zaczęło być ona synonimem słowa igrzyska, co je różni i czy mówienie olimpiada zamiast igrzyska to błąd językowy.

Niektóre z nich są współcześnie mniej używane, ale warte przypomnienia przed Świętem Zakochanych. Skąd zatem wzięło się "smalić cholewki"? Rzecz sięga - jak nietrudno się domyślić - obuwia, a drogę tego określenia do języka potocznego przybliża Mateusz Adamczyk. Wyjaśnia także dlaczego się "całujemy" i "uprawiamy seks".

Skąd w naszym języku "ó", "rz", "ż", "ch", "h"? Kto decyduje o zasadach pisowni? I dlaczego "pasożyt" dawniej był "pasorzytem"? Proponujemy państwu podróż w przeszłość, by odnaleźć początki polskiej ortografii i przyjrzeć się zmianom, jakie zaszły w naszej pisowni na przestrzeni wieków.

Czas przyszły okazuje się nie być najłatwiejszy. "Będe pisał/a" brzmi, jakby zawierało w sobie również czas przeszły, choć podmiot dopiero ma zamiar przystąpić do pisania. W konstruowaniu czasu przyszłego możemy korzystać z obu tych form i, jak zapewnia autor, w żadnej z nich nie ma formy czasu przeszłego. Jest za to pewien imiesłów.

W tym odcinku cyklu "PrzySłowie" Mateusz odpowiada o słowach szron, szadź, śryż, szreń, okiść, oparzelisko i morszkulce.

Analiza ewolucji słowa "letko" oraz naukowe spojrzenie na zjawisko dysymilacji. W programie także etymologia biszkoptu, który jako termin "podwójnie gotowany" łączy świat gramatyki z historią kuchni.

W cyklu "PrzySłowie" Mateusz odpowiada na pytanie, kim są "małżonek" i "małżonka", skąd wzięły się te słowa i dlaczego nie powinniśmy ich używać do naszych osobistych partnerek i partnerów życiowych.

Znaczenie tego słowa zmieniało się na przestrzeni lat. Tradycyjnie "spolegliwy" oznacza taki, który wzbudza zaufanie i można na nim polegać, jak na przykład na spolegliwym przyjacielu. Od jakiegoś czasu "spolegliwy" zrównało się znaczeniowo ze słowem "uległy" - unikający konfliktów, dążący do kompromisu i podporządkowania się. Czy za tą zmianą nadążają słowniki?

W tym wydaniu audycji opowiadamy o tym, dlaczego w prośbach często używamy formy "chciałbym", a nie po prostu "chcę". Dowiadujemy się też co nieco na temat etymologii sów Pan, Pani i Państwo.

Tym razem o tym, gdzie powinno stać wyrażenie "dobry" w popularnych przywitaniach i dlaczego to miejsce jest zmienne. Za granicą słyszymy "Guten Tag", "Good morning" czy "Dobrý den", a więc zaczynamy od "dobrego". W polskim powitaniu "dobry" przeemigrowało na drugie miejsce m.in. z powodów niechęci do gwar i pewnego rodzaju akcentowania. Niełatwą historię ma też "dobranoc". Za to "dobry wieczór" n...

To staropolskie słowo może przydać się w zimne dni. Ogacić czyli owinąć, osłonić przed chłodem (na przykład donice czy okno).  Brzmienie tego wyrazu przypomina także potoczną nazwę pewnej części garderoby, ale i blisko mu do "gacków" - nietoperzy. W tym odcinku wyjaśniamy wszystkie te językowe połączenia.