Eksire Marefat | پادکست اکسیر معرفت

بازتعبيرى كه در كتاب ايقان از قيامت و رستاخيز بزرگ بيان نموده‌اند در واقع چرخاندن نگاهى واقعه‌مدار به نگاهى جريان‌مدار است. قيامت كه در نگاه سنتى خارج از زمان و در طول تاريخ حيات بشر تصور مي‌شد در كتاب ايقان به دل تاريخ زيسته شده جامعه بشرى بازگردانده مي‌شود. هم‌چون چرخشى مي‌تواند بينش عميقى به دست دهد كه در بازساختن نوين عرصه‌هاى گوناگون حيات بشر نيز سودمند بيفتد.

توصيه شيخ شهاب الدين سهروردى آن بود كه كتاب الهى را به گونه‌اى بخوانيم كه گويى خطاب به شخص ما نازل شده. هم‌چون نامه‌اى كه به طور خاص براى شخص خواننده نوشته شده. كتاب ايقان روشى به دست داده تا بخش‌هاى بسيارى از كتب مقدسه را بتوانيم به طور ملموس در گوشه گوشه همين زندگى اجتماعى در دوران معاصر تجربه كنيم و حتى آنها را منبع بينش بيابيم براى تحليل و فهم بهتر آن‌چه در سطحى كلان در دور و بر ما مي‌گذرد. 

رستاخيز بزرگ يا قيامت كبرى در متون بهائى به نحوى بازتعبير شده كه می‌توان آن را با جريان استقرار وحدت عالم انسانى بر كره‌ خاكى هم معنا دانست. براى تحقق اين رستاخيز، نشانه‌هايى در كتب مقدسه بيان شده كه در جامعه‌ امروز به وضوح شاهد رخ‌داد يكايک اين نشانه‌ها هستيم. اين گوشه از كتب آسمانى می‌تواند كمكى باشد براى فهم وضعيت فعلی جامعه بشرى.

در وعده‌هاى كتب آسمانى در عين حال كه خبر از برخاستن مردگان از قبر هست، سخن از بی‌جان شدن آدميان و متلاشى شدن استخوان‌ها و جسدهاى ايشان نيز هست. هم در كتاب ايقان، و هم ساير متون بهائی ديدگاهى بيان شده كه می‌تواند مفهومى بسيار ملموس و اين جهانى از مفاهيم مربوط به قيامت به دست بدهد. مفهومى كه می‌تواند در به دست آوردن درک بهترى از روند كلى اوضاع جهان نيز كمكى بكند.

نمی‌توان انکار کرد که دين سبب شده تا بسيارى اختلاف‌ها ميان گروه‌هاى مختلف پديد بيايد. اما همه آن دايره‌هاى يگانگى، يعنى گروه‌هاى مختلف در جامعه انسانى، حس يگانگی‌شان را از آغاز، از طريق ديانت و ظهور پيامبران الهى به دست آوردند. دين پرگارى بود كه به تدريج بر مراحل مختلف رشد بشرى دايره‌هايى وسيع‌تر ترسيم نمود تا به مرور حس پيوند را در دل بخش بزرگ‌ترى از جامعه انسانى پديد بياورد.

سومين نقش دين مربوط به نقش آن در بزرگ‌تر كردن دايره وحدت و يگانگى است. اين كه می‌كوشد تا افراد بيشترى به خاطر تعلقى كه به آموزه‌هاى آن آيين دارند بتوانند بخش وسيع‌ترى از جامعه را با خود يكى بنگارند. اين كه چقدر اين «يكى انگاشتن» سبب شده تا مفهوم «ديگرى» نيز پديد بيايد و اين كه چقدر مسبب جنگ‌ها در طول تاريخ شده است را در ضمن گفتگو وارسى خواهيم كرد.

ديانت الهى اين نقش را داشت كه انديشه‌هاى عالى را در جان بخش وسيعى از مردمان نفوذ بدهد. اما در مقايسه با ساير گوشه‌هاى حيات بشرى هم‌چون علم يا فلسفه، ديانت الهى اين ويژگى را نيز داشته كه تمام وجود افراد باورمند را با آن اصول عالى درگير سازد، طورى كه از جان و مال و همه متعلقات خود بگذرند تا آن انديشه‌ها را در جهان محقق نمايند. برابرى حقوق زن و مرد يا رفع تبعيض نژادى، همگى مستلزم چنین از جان گذشتن‌ها...

بسیارى از احكام و حدودى كه در كتاب الهى وارد شده به گونه‌ای هستند كه اگر حكم كاملا متفاوتى نازل گشته بود چه بسا كه باز پیروان ادیان در توجیه همان حكم جایگزین مطالبى بیان می‌كردند، اما تعالیم اجتماعى یک دیانت این چنین نیستند. تعالیم اجتماعى به گونه‌اى در كتاب الهى نازل شده‌اند كه جز همان تعالیم با اقتضاى زمان و نیازهاى روزگار مطابق و موافق به نظر نمی‌آید. خرد و عقل بشرى نمی‌توانست راهى براى فهم تعا...

در برنامه‌های قبلی گفتیم كه هم به خاطر نفوذ خاصی كه در سخن پیامبر الهی هست و هم به خاطر زبان خاصی كه پیامبران برای بیان اندیشه‌ها از آن استفاده برده‌اند، ادیان توان آن را دارند كه اندیشه‌هاى عالى را در دل بخش وسیعى از مردمان رسوخ بدهند. در این گفتار، گفتگویى خواهیم داشت پیرامون مفهوم وجدان و این كه چگونه ادیان كوشیده‌اند در تشكیل محتواى وجدان بشرى نقشى ایفا بكنند.

پیشتر، از چهار نقشى كه دین به طور خاص ایفا می‌كند سخنى گفتیم. در این گفتار اولین نقش را به تفصیل مورد وارسى قرار می‌دهیم. كلام پیامبران الهى هم به خاطر غلبه و نفوذ روح الهى، و هم به خاطر انعطافى كه در آن هست در دل لایه‌هاى وسیعى از مردمان رسوخ می‌كند. این هر دو ویژگى، مورد اشاره‌ كسانى هم‌چون ابن سینا نیز بوده است. 

یكى از صفات حضرت پروردگار خود "حيات" است. همين است كه كلام الهى در متون اديان به نحوى توصيف شده كه به پشتوانه همان روح الهى داراى حيات است. ده‌ها استعاره و تمثيل در كتب مقدّسه اديان تنها از همين طريق فهم می‌شود كه خواسته‌اند كلام الهى را با سخن غير كه بی‌جان است مقايسه كرده باشند. در ادامه‌ى وارسى اين مفهوم، نيز در همين گفتار گفتگو پیرامون نقش‌هاى چهارگانه‌ى دين را آغاز خواهيم نمود.

ظهور الهى، هم داراى جنبه‌اى از علم و بينش نو است و هم جنبه‌اى از قدرت و نفوذ كه در كلام الهى نهفته هست. چه بسا كسانى جنبه‌ الهى ظهور يک پيامبر را نپذيرند اما بينش‌هاى عالى او را پذيرفته باشند. از آن سو، چه بسيار در تاريخ پيش آمده كه با سوء استفاده از نفوذ و قدرت نهفته در دين، ديدگاهى كژ و نامتعادل به صرف آن كه به نام دين و پيامبر الهى بيان شده در ميان مردمان نفوذ داده شده و دنباله رو پيدا كرده.

نحوه مواجهه با خشونت، آن گونه كه نه پذيرشی منفعلانه باشد و نه بازتوليد اين خشونت، الگويی بوده كه در رفتارهای بهاييان در نسل‌های بعد نيز به ظهور و بروز رسيده. در اين گفتار، هم نمونه‌ای از همين الگو در دوران بعد از انقلاب سال ٥٧ را نقل می‌كنيم و هم گفتگويی خواهيم داشت پيرامون اشاره‌ای كه در كتاب ايقان به چنین الگويى مي‌توان سراغ گرفت. 

اگر بنا باشد در پاسخ خشونت، همان رفتار خشونت‌آميز را بازتوليد كنيم كمكى به پايان بخشيدن به اين چرخه‌ نامبارک نكرده‌ايم. پذيرش منفعلانه‌ خشونت نيز تداوم آن را تضمين خواهد نمود. در اين ميان الگويى كه حضرت بهاءالله به دست داده‌اند در رفتار جامعه‌ بهائى در طول تاريخ به ظهور و بروز رسيده است. در اين گفتار هم داستان قتل حاجى محمدرضا را به آخر می‌رسانيم، هم به گوشه‌هاى ديگرى از رفتار جامعه‌ بهائى در برخو...

پيشتر اشاره شد به تلاش‌هاى چند ده ساله حضرت بهاءالله براى آن كه در نحوه برخورد بهاييان با خشونت تغيير و تحولى بنيادين پديد بياورند. رفتارى كه بهاييان در داستان قتل حاجى محمدرضا از بهاييان شهر عشق آباد پيش گرفتند نمونه‌اى بود كه خود حضرت بهاءالله بارها آن را الگوى نيكوى رفتار براى همه بهاييان به حساب آوردند. در اين گفتار با پرداختن به دادگاهى كه پس از دادخواهى تشكيل شده بود داستان را پى مي‌گيريم.

حضرت باب قدم‌های بزرگى در راه تربيت بابيان و مهار خشونت در دل و ذهن آنها برداشت، اما نهايتا اين ظهور حضرت بهاءالله بود كه توانست آخرين بقاياى حس انتقام‌جويى را از دل بابيانى كه به آن حضرت ايمان آوردند محو كند، و جامعه‌ بهائى را بر اساس الگوى كاملا متفاوتى در مواجهه با خشونت پديد بياورد. اين گفتار آغاز صحبتى خواهد بود پيرامون انعكاس اين الگوى رفتارى در يک نمونه‌ تاريخى در دوران خود حضرت بهاءالله.

ويژگى برجسته سخن پروردگار نفوذ و خلاقيتى است كه در آن نهفته است. اگر كلام حضرت باب قادر بر آن بود تا شمشير بابيان را از آغاز هرگونه تعرضى باز نگاه دارد، خلاقيت كلام حضرت بهاءالله توانست جامعه‌اى را پرورش دهد كه براى هميشه شمشيرها را در نيام نگاه داشته، راه‌هاى كارآمد ديگرى را براى مواجهه با خشونت جايگزين نماید. 

درست است كه حضرت بهاءالله در آثار بعدترشان احكامى صادر نمودند و نيز اين كه در الواح خود تعاليمى را گنجاندند كه بتواند خشونت را مهار كند، منتهی بنياد تزلزل ناپذير اين تعاليم، همان معرفت و هشيارى است كه در كتاب ايقان اساس آن را بنيان نهاده‌اند. 

بعد از شهادت حضرت باب و هم كشته شدن بسيارى از افراد برجسته در جامعه‌ بابى گرايش جديدى نسبت به خشونت و انتقام خون حضرت باب در دل برخى از بابيان قوت گرفت، ولى از آن سو كسانى بودند كه بتوانند توازن جامعه‌ بابى را حفظ كنند به گونه‌ای كه از رخداد فجايع جلوگيری بشود. اما در نهايت اتفاقاتى مسبب آن شد كه اين توازن دستخوش تغيير بشود.

برخلاف كوشش‌هاى حضرت باب در مهار خشونت، پس از جلوس ناصرالدين شاه و همراه شدن حكومت مركزى با روحانيون در مقابله با بابيان اصطكاک‌هاى جدی‌ای ميان جنبش جديد و نيروهای حكومتی پديد آمد. در اين گفتار به اختصار حواشى اين واقعه‌ها را وارسی خواهيم نمود و هم گفتگويی خواهيم كرد كه چگونه تلاش‌هاى حضرت باب در كنترل رفتار بابيان در همان واقعه‌ها نيز تاثيرگذار بوده است.

پيشتر بيان كرديم انتظارات و باورهايى كه پيروان اوليه حضرت باب بر اساس روايت‌هاى شيعى از ظهور ايشان داشتند، سبب می‌شد تا آن حضرت ملزم بشوند شيوه‌هايى را براى مهار اين خشونت نهادينه پيش بگيرند. در اين گفتار سخنى خواهيم گفت پيرامون سه روش آن حضرت در مهار اين خشونت. 

فراتر از تغييری در سطح هنجارهای رسمی يا حتی الگوهای غيررسمی رفتار، ظهور پيامبر الهي در هر زمان تلاشش آن است تا تغييری در سطح ارزش‌ها يعني بُن هشياری و ادراك در جامعه انسانی پديد بياورد. در اين گفتار، گفتگويی پيرامون روش حضرت باب در مهار خشونت نهادينه شده در دوران ظهور خودشان را آغاز خواهيم كرد.                                        

جدای از تغييری كه در ساختار سياسی عالم در راستای نزدیک‌‌تر كردن جهان به آرمان صلح و يگانگی ضروری به نظر می‌رسد، الگوهای رفتاری جديدی هم از مردمان اين برهه از تاريخ زندگانی بشر انتظار می‌رود تا جهان بشری را وارد آن بهشت يا ملكوتی بكنند كه متون مقدس اديان به آن وعده‌ها داده بودند. در اين گفتار چند كلمه‌ای پيرامون اين الگوها سخن خواهيم گفت.

هرچند در متون مقدّس ديانت بهائى تصويری از شكل و ساختار ادارى در جامعه‌ی ايده آل آينده‌ی عالم به دست داده شده اما چنين نيست كه در اين ميان اراده و اختيار بشری در رقم زدن تاريخ ناديده انگاشته شده باشد. در اين گفتار در كنار برخى نكته‌های ديگر به اين بحث نيز خواهيم پرداخت.