Eksire Marefat | پادکست اکسیر معرفت

شايد از زمانى كه بشر درباره ارتباط و نسبت خود با پروردگار عالم و كيفيت آفرينش به طور جدى انديشيدن را آغاز نمود، مساله وحدت وجود هم به عنوان يكى از عميق‌ترين ديدگاه‌ها به ميان آمد. هم در متون آيين هندو و به خصوص اوپانيشادها، و هم بعدتر در آيين بودايى و نيز در سنت عرفانى بسيارى اديان ديگر و حتى نزد فيلسوفانى مانند اسپينوزا مساله وحدت وجود به عنوان بهترين گره‌گشا در توضيح ارتباط ميان ممكنات و پروردگا...

پيشتر در خصوص هدف از آفرينش در نظر برخى انديشمندان مطالبى بيان كرديم و هم گفتگويى داشتيم پيرامون آن كه قائل شدن هدف براى آفرينش ممكنات چه دشواری‌هايى می‌توانست در پى داشته باشد. در اين گفتار بر اثر متون آيين بهائى و به خصوص آثار حضرت باب سراغى خواهيم گرفت از ديدگاهى كه آفرينش ممكنات را حركتى و جريانى می‌ديد از سوى خود عالم هستى، همراه با اختيارى كه با نهان خود اين هستى هم‌عنان بوده.

اين مساله كه هدف از آفرينش چه می‌توانسته باشد از ابتداى زاده شدن تفكر بشر، مورد سوال بوده. هر گونه پاسخى كه هدفى را متوجه پروردگار نموده باشد خالى از دشوارى نخواهد بود، چون خود همين «داشتن هدف» و اين كه خواسته باشد با صدور يک فعل به آن هدف نائل بشود می‌تواند نيازمندى به حساب بيايد و ميل به تغييرى و حركتى به سوى كمال. چنین توصيفى با شناخت پروردگار به عنوان «كمال مطلق» سازگار درنمی‌آيد. در اين گفتار...

در ادامه گفتگو پيرامون چهارمين نقش دين، پديد آوردن معنا در دل طيف وسيعى از مردمان، صحبتى خواهيم داشت در خصوص افرادى كه خود را بى نام و نشان يافته‌اند؛ كه تصور مي‌كنند نامى و يادى و اثرى از ايشان براى آيندگان به يادگار نخواهد ماند. آن‌ها كه وحشت فراموش شدن، اين هراس را در دل‌شان پديد آورده كه همين زندگى امروز آن‌ها پوچ و خالى از هرگونه ارزشى باشد 

هم حضرت عبدالبهاء در توصيف پنجمين رتبه از مراتب محبت، و هم حضرت بهاءالله در كلمات مكنونه عربى، الگويى به دست داده‌اند تا بتوان آدميان را تشويق نمود به اين كه قدمى بردارند براى حركت از جايگاه كنونى خود به سوى والاترين جايگاه‌ها. در كتاب ايقان همان الگو را به كار می‌گيرند تا مخاطبان را قانع كنند كه تقليد بردن از علماء شرط راه جستجوى حقيقت نيست. بايستى به چشم خود ببينند و به گوش خود بشنوند تا شايد حق...

شايد اين ديدگاه بديعى باشد كه هر كجا در هر گوشه از جهان، نشانى از عشق هست. همه بدون استثناء خبر از ميلى و محبتى به نشان معشوق ازلى دارد. چه در ديگران و چه در وجود خودمان. آتش عشق شايد جز همين نيست كه به تعبير مولانا از «نيستان» دور افتاده‌ايم، اما بويى از او را در وجود معشوق يافته‌ايم. اگر اين چنين باشد همه رتبه‌هاى محبت يكى بيش نيستند هر چند به هزارها شكل، خود را نمايانده باشند. حضرت عبدالبهاء در...

حس رضايت‌مندى نسبت به خويشتن در گروى آن است كه آدمى طيف وسيعى از استعدادهاى گوناگونى كه در نهادش وجود دارد را به فعليت برساند. رشد دادن قواى عقلانى بى آن كه احساس و هوش عاطفى در آدمى پرورش يافته باشد نه انسان را براى زندگى در اجتماع آماده مي‌كند نه فرد را نسبت به خويشتن رضايت‌مند مي‌سازد. هم‌چنين است پرورش ندادن ساير فضيلت‌هاى اخلاقى. فروكاستن آدمى به هر يك از اين استعدادها، ثمره‌اش چيزى نيست جز م...

شايد اين يكى از عالی‌ترين بينش‌هايى باشد كه حضرت باب در آثار خودشان به دست داده‌اند، بيان اين كه براى هر شىء، مفهوم بهشت يا جنت آن زمانى است كه به عالی‌ترين حد كمال خود رسيده باشد. انسان همين طور كه استعدادهاى خود را يكى يكى شكوفا می‌كند به بهشتِ وجود خود نزديک و نزديک‌تر می‌شود و هم می‌تواند در هر زمينه‌اى كه به آن مشغول شده، هر صنعت يا هنرى يا خدمتى، به همين چشم بنگرد تا بكوشد كه آن شىء را به آن...

شايد اين ويژگى فقط محدود به بيشتر انسان‌ها در دوران معاصر نباشد كه در همه چيز «اوقات خوشى داشتن» را به عنوان هدف لحاظ كرده باشند. خبرى از وقت گذراندن با بزرگترهاى فاميل نيست چون برايشان چندان «فان» نيست. ميل چندانى به وقت گذراندن در كنار بيمار در بيمارستان نيست، چون در كنار او چندان خوش نمی‌گذرد. شايد بزرگ‌ترين نقطه عطف در زندگى يک فرد آن زمانى باشد كه توانسته در روابط‌ش با ساير انسان‌ها هدفى فرات...

در گفتار پيشين پذيرفتيم كه مي‌توان ردپايى از انديشه‌های ارسطو را در كلمات مكنونه حضرت بهاءالله سراغ گرفت. ارسطو دوستى‌ها را سه دسته می‌ديد. يكى آن دوستى‌ها كه دليل دوام آنها نوعى داد و ستد يا سودى متقابل است، يكى آن‌ها كه به خاطر اوقات خوش و تفريح و لذت دوام يافته‌اند و سوم آن عالی‌ترين شكل كه هدف هر دوست، خشنودى و سعادت آن ديگرى است. اين گفتار بحثى خواهد بود پيرامون اين سومين گونه دوستى.

در ارتباط با گفتگوى پيشين و به مناسبت ميلاد حضرت باب و حضرت بهاءالله بخشى از اين گفتار اختصاص يافت به بيان نكته‌هايى پيرامون كلمات مكنونه از آثار حضرت بهاءالله. اين‌كه در مقدمه كلمات مكنونه می‌فرمايند كه عصاره و خلاصه سخن پيامبران پيشين را در اين اثر گنجانده‌اند، اين را می‌توان بر اساس ساير بيانات حضرت بهاءالله به نحو وسيع‌ترى فهم نمود، آن‌گونه كه بتوان حتى ردپايى از سخنان فيلسوفى هم‌چون ارسطو را...

اين كه ما از خلق راضى باشيم و هم اين كه خلق از ما راضى باشند را می‌توان سومين و چهارمين رتبه از مقامات رضا به حساب آورد. منتها مشخص است كه نه مقصود از اولى، خالى بودن دل ما از شكوه و گلايه است و نه منظور از دومى، رفتارى به نيت خوش‌آمد همه مردمان. در اين گفتار پيرامون مفاهيم عميق‌تر اين دو رتبه گفتگويى خواهيم داشت.

در سنت عرفانى ما مقام رضا را به عنوان والاترين مقام‌ها ستوده‌اند. آن كس كه در طول مسير رسيدن به هدف با مشقت‌هاى راه، مدارا می‌كند به اين اميد كه به هدف برسد شايد «تسليم» را در دل تجربه كرده، اما آن ديگرى كه رشد شخصيت خود را تا رسيدن به مقام رضا پيش برده هنگام برخورد با همان مشقت‌ها خشنود نيز هست، حتى پيش از آن‌كه به هدف واصل شده باشد. در اين گفتار گفتگو پيرامون رتبه‌هاى گوناگون مقام رضا را آغاز خو...

در گفتار پيشين پيرامون ديدگاه متون اديان در خصوص فردى گفتيم كه دچار برخى آفت‌هاى اخلاقى شده و از شدت ملامت، ساير گوشه‌هاى خود را فلج نموده. در اين گفتار، ردپاى همان ديدگاه را در يكى از سترگ‌ترين آثار ادبيات فارسى، مثنوى مولانا، وارسى خواهيم نمود. سخن بلند او در خصوص اين گونه ملامت‌ها نقد اين حالت است كه «نيم عمرت در پريشانى رود، نيم ديگر در پشيمانى رود.»

در آغاز برخى كلاس‌ها كه به منظور كمک به فرد در پيشرفت مالى تشكيل شده می‌شنويم كه افراد می‌بايستى نسبت به وضعيت فعلى خود آن‌چنان بيزار بشوند كه با همه وجود مجبور به حركت شوند و اين بيزارى به گونه‌اى باشد كه راهى به جز دور شدن از وضعيت فعلى پيش پاى خودشان نبينند. اين گفتار سخن از ديدگاهى جايگزين است كه نه بيزارى از كاستى‌هاى فعلى خود، بلكه رضايت‌مندى و خرسندى را انگيزه اصلى براى حركت معرفى می‌كند.

در گفتارهاى پيشين وارسى كرديم كه متون مقدس اديان چگونه تلاش داشتند تا با بخشيدن معنايى به زندگى، طيف‌هاى وسيعى از مردمان را همواره در حركت نگاه بدارند. چه او كه در فقر و تنگ‌دستى است، و چه او كه در اوج شهرت و مقام يا اوج ثروت دچار سيرى و ملال شده. در اين گفتار گفتگويى خواهد بود پيرامون پديد آوردن معنا در دل آن كسانى كه به خاطر دچار بودن به برخى آفت‌هاى اخلاقى، همواره از خود ناخشنود و ناراضى‌اند.

مضمون سخن مارتين لوتركينگ اين بود كه ارزش‌هايى در زندگى انسان‌هاى شريف هستند كه حاضرند به خاطر آن‌ها حتى به مرگ نيز تن بدهند. چنین ارزش‌هايى سبب می‌شوند تا زندگى آن‌ها شايسته زيستن باشد. گوشه‌اى از وجود انسان البته بايد هم‌چون نسيم يا پرنده‌اى سبک‌بال همواره در پرواز باشد به اين‌سو و آن‌سو. آن گوشه‌اى از وجود انسان كه بايستى همچون «گَوَن» در خاک پابرجا و محكم باشد. بايستى ريشه در همين ارزش‌هاى اسا...

او كه ريشه در خاک دارد «بسته پا» و غيرمنعطف خوانده می‌شود، و آن كس كه هر دم به درختى آويزان شده در بهترين حالت، بيدى خوانده می‌شود كه به هر باد می‌جنبد و در بدترين حالت خسى و خاشاكى كه نسيم او را به هر طرف می‌كشاند. در اين گفتار سخنى خواهد بود از اينكه نيكوترين مرحله‌ رشد آدمى آن زمانى است كه اين ثبات و آن جنبندگى، هر دو دست در دست يكديگر نهاده باشند.

آن چيز كه بر جذابيت يک فرد مى‌افزايد، نه اين است كه اكنون در كدام نقطه ايستاده. اگر در عالی‌ترين درجات ثروت يا قدرت يا علم و مثل آن بوده باشد اما بر جاى خود راكد ايستاده باشد، جذابيتى نخواهد بود. ماجراجويى و تجربه‌هاى نو و حركت از هر كجا كه در آن ايستاده‌ايم راز جذابيت و احترام و رضايت‌مندى است. چنین ذهنيت و نگاهى می‌تواند گروه جديدى از آدميان خلق كند كه فضيلت‌هاى اخلاقى آن‌ها، حتى در چشم عموم مرد...

در جريان بخشيدن معنا به زندگى مستمندان و فقرا، سخنانى در متون اديان درباره فقر و مسكنت وارد شده. برخى منتقدان جدى و غير جدى دين، چنین بياناتى را عامل مدارا و انفعال و ستم‌پذيرى طبقه فقرا در مواجهه با ظلم حاكمان به حساب می‌آورند. در اين سخن گفتگويى خواهد بود كه به حقيقت در طول تاريخ خود اين اديان هم هرگز چنین خوانشى از اين گونه بيانات نبوده و نیز خواهيم كوشيد تا مفهوم عميقى را كه پس پشت چنین بيانات...

در دل انسان شوق و كششى براى كمال گذاشته شده اما هرگز امكان‌پذير نيست كه آدمى به آن نقطه اوج نائل بشود، نه در اين عالم نه در زندگانى‌اش در عالم‌هاى ديگر. در اين گفتار پيرامون دليل اين كه از اساس، رسيدن به اين نقطه اوج امكان‌پذير نيست، گفتگويى خواهيم داشت. نيز از اين خواهيم گفت كه چگونه تركيب اين ميل به كمال و در عين حال دست نيافتنى بودن آن، مزاحى و دست‌انداختنى از سوى خالق اين چالش، به حساب نمی‌آيد...

اين پديده غيررايجى نيست كه شخصى در اوج شهرت و ثروت و محبوبيت، نقطه پايانى بر زندگى خود گذاشته باشد. توصيف يكى از دوستان فاضل از اين حال، «ملال ملوک» بود. اين كه فرد همه آن آرزوها و روياها كه داشت را محقق شده می‌بيند، و چنین حسى در دلش پديد مي‌آيد كه اين آن چيز نبود كه می‌پنداشته و هم روياى ديگرى كه بخواهد پى آن باشد پيش رو نمی‌بيند. همين می‌شود نقطه آغازى براى پايان و ايستايى و ركود. در اين گفتار،...

چهارمين نقش دين را می‌توان نقشى دانست كه در پديد آوردن معنا در زندگى افراد دين باور ايفا می‌كند. شايد بهتر باشد معنا را عبارت از آن شوق و شور و انگيزه‌اى بدانيم كه فرد براى حركت و جارى شدن در زندگى در دل احساس می‌كند. آن كس كه معنا و غايتى براى زندگى لمس می‌كند هر كجا و در حال كه باشد می‌خواهد كه گوشه‌اى از وجود خودش را باز پيش‌تر ببرد. ايستايى و ركود از چنین فردى به دور است.

از ميان موانع راه يگانگى جامعه بشرى، پيش‌تر در خصوص نژادپرستى سخنى گفتيم. بر خلاف نژادپرستى، مفهوم ملى‌گرايى يا ناسيوناليسم از موانعى است كه امروز در سرتاسر جهان هم‌چنان محكم و استوار برجا مانده است. هر چند هشيارى‌اى به تدريج در جان و روان بخش‌هاى مختلف جامعه بشرى پديد می‌آيد تا از اين گذار نيز براى رسيدن به درجات بالاتر وحدت عبور كنند.

نشانه‌هاى رستاخيز بزرگ بيش از همه مربوط می‌شدند به همان سومين نقش دين، يعنى پديد آوردن دايره‌اى وسيع‌تر از وحدت و يگانگى. ترديدى كه در داستان ابراهيم يا عزيز بيان مي‌شد درباره  بهم پيوستن گوشت و پوست و استخوان هم همان ترديدى است كه افراد در همين جهان امروز بيان مي‌كنند نسبت به تحقق صلح و يگانگى در سطح وسيع بين المللى. دقيقا تكرار و در واقع معنى همان حرف است كه «مگر مي‌شود اين گوشت و پوست و استخوان...