PrzySłowie

Wyraz "kita" to dialektalnie noga, udo, a całe wyrażenie "odwalić kitę" jest odpowiednikiem takich powiedzeń jak "wyciągnąć nogi" czy "wyciągnąć kopyta". Ma to oczywiście związek z ułożeniem ciała osoby, która nie żyje. Od połączenia "odwalić kitę" powstał czasownik "wykitować". Proces, w którym zastępujemy nazwę dwuwyrazową nazwą jednowyrazową, która niesie ze sobą takie samo znaczenie, nazywamy...

Słownik warszawski z początku XX wieku podaje, że "krakowskim targiem" to za połowę ceny albo za cenę średnio proporcjonalną do dawanej przez kupującego i żądanej przez sprzedającego. Ma to oczywiście związek ze sposobem kupowania na dawnych targowiskach – zupełnie naturalne było targowanie się, ponieważ ceny były przez sprzedawców celowo zawyżane. Ten konflikt interesów, a następnie dobijanie tar...

Piwnica nie służyła wyłącznie do przechowywania "piwa" w dzisiejszym znaczeniu tego słowa. Dawniej piwem nazywano każdy napitek albo napój, a to dlatego, że wyraz ten pochodzi od prasłowiańskiego czasownika piti, czyli pić. I właśnie dlatego piwnica to pierwotnie pomieszczenie (zwykle podziemne), w którym przechowywano napoje. Co ciekawe, dawniej piwnicę nazywano także... sklepem. A to dlatego że...

Na słuch rzeczywiście można uznać, że brakuje tu logiki. Jednak słowo "temperówka" nie pochodzi od czasownika "tępić" i widać to w samej formie słowa, które zapisujemy przez "em" a nie przez "ę". Wyraz "temperówka" wziął się od czasownika "temperować", a ten z włoskiego "temperare" w znaczeniu ostrzyć. Bardziej czytelne są dla nas regionalne nazwy temperówki, np. ostrzałka, ostrzynka, zastrugaczka...

Skąd wzięlo się określenie, że w ciążę się "zachodzi"? Chodzi o starsze znaczenie wyrazu "zachodzić", czyli zabiegać o coś, a następnie (w wyniku tych zabiegów) znaleźć się w jakimś położeniu, w jakimś stanie. Dawniej można było zachodzić w przyjaźń, w romans albo właśnie... w ciążę – i to wyrażenie zostało nam do dziś. Co ciekawe, kiedyś mówiono także "zachodzić w płód" czy "w dziecko". A dlaczeg...

Po odcinku o błędach w składzie dziś o pochodzenie słów "bękart", "wdowa" i "sierota", jako nazwach osobowych. Słowo "bękart" to pogardliwe określenie nieślubnego dziecka. A pochodzi ze średnio-wysoko-niemieckiego "banchart", które dało współczesne określenie "bankert" - oba w znaczeniu nieślubne dziecko. Słowa te wzięły się od rzeczownika "Bank", czyli ława, ławka, a to dlatego, że bękarty płodzo...

Skojarzenie z francuskim ma swój sens... Nie ma jednak związku z pochodzeniem wyrazu "żul". Słowniki podają, że to zapożyczenie z rosyjskiego žúl(ik), które pierwotnie oznaczało niewielki nóż, a następnie złodzieja. W polszczyźnie doszło do skojarzenia przestępcy z osobą bez stałego zatrudnienia, odznaczającą się niechlujnym wyglądem i skłonnością do nadużywania alkoholu, spędzającą swój czas na w...

To bardzo tajemniczy frazeologizm, o którym niewiele napisano. W jednym z numerów "Poradnika Językowego" z 1981 roku znalazłem informację, że dawniej słowo "most" oznaczało także wymoszczoną, bitą drogę. W związku z tym wyrażenie "prosto z mostu" miałoby pierwotnie oznaczać prosto z drogi, z podróży. Następnie ten obraz dał początek rozumieniu natychmiast, bez zwłoki, aż w końcu powiedzieć coś szc...

Dawniej, gdy gospodarz nie posiadał swojego pastwiska, wypasał krowy na wąskim pasie niezaoranej (bo niczyjej) ziemi rozgraniczającej pola uprawne. Różnie to miejsce nazywano: granicą, miedzą czy rowem i stąd powiedzenia: tłumaczyć jak krowie… na granicy, na miedzy, na rowie. Sam sens powiedzenia ukrywa się w tym, że zwierzęciu trzeba było jak najprościej i jak najdobitniej "wyjaśnić", że nie może...

Wszystkie wymienione w tytule wyrazy to potoczne określenia, które funkcjonują przede wszystkim w środowisku edytorów. Nie są to więc oficjalne nazwy. I tak "sierota lub "sierotka" to błąd polegający na zostawieniu na końcu wersu (czyli linii tekstu) jednoliterowego wyrazu. Najczęściej jest to spójnik "i" albo przyimki "z", "w" czy "o". Niektóre osoby zajmujące się edycją tekstu uważają, że żaden...

Wszystkie te określenia to oczywiście metafory, które nawiązują przede wszystkim do zmysłu smaku i wzroku. O kimś, kto nam się podoba, powiemy, że jest "apetyczny". Słodycze z kolei jemy zwykle dla przyjemności. Ich wygląd i smak kojarzą się z beztroską, a nawet pewną grzesznością. Dlatego na mężczyznę, który jest atrakcyjny fizycznie, mówimy "słodziak", "cukiereczek", "ciasteczko" czy zgrubiale "...

Słowo to przywędrowało do nas z języka niemieckiego, w którym potoczny wyraz "Kippe" oznacza właśnie niedopałek. W polszczyźnie mamy jeszcze jedno określenie "kiep", ale pochodzące już z prasłowiańszczyzny. Oznacza ono kogoś głupiego i nierozgarniętego. A wzięło się od dawnej formy, która oznaczała - mówiąc delikatnie - żeński organ płciowy. Jeszcze w XV wieku nazwanie kogoś "kiepem" było najwyższ...

W słowniku etymologicznym Aleksandra Brucknera znajdziemy informację, że konował to powalający konia dla wałaszenia, czyli kastracji, ponieważ "wałach" to wykastrowany samiec konia. Dawniej nazywano tak wyłącznie weterynarzy i to bez negatywnego nacechowania. Z czasem określenie to stało się pogardliwe i rozciągnięto jego znaczenie na lekarzy w ogóle - oczywiście tych, którym przypisujemy brak umi...

Jeśli ktoś goni w piętkę, to znaczy, że traci sprawność umysłową lub zdolność logicznego rozumowania. Frazeologizm ten pochodzi z gwary myśliwskiej, w której mówi się tak o psach gończych. Jeśli taki pies zwietrzył zwierzynę i podjął trop, ale ruszył za ofiarą w przeciwnym kierunku, to... ruszył w piętkę, stronę pięty, czyli zupełnie nie tak, jak powinien. Nasi przodkowie przenieśli to psie zagubi...

Język praindoeuropejski istniał prawdopodobnie około 5 tysięcy lat temu na terenach zachodniej Eurazji. Jest praprzodkiem wszystkich języków indoeuropejskich, czyli m.in. języków romańskich (hiszpańskiego, portugalskiego, francuskiego, włoskiego czy rumuńskiego), języków germańskich (m.in. angielskiego, niemieckiego, niderlandzkiego i szwedzkiego) czy oczywiście języków słowiańskich (polszczyzny,...

Oba pochodzą od praindoeuropejskiej formy *kra(u)-, która oznaczała gromadzić, skupiać i która dała początek nie tylko wyrazom "kraść" i "skradać się", ale też "kryć", czyli gromadzić potajemnie, w ukrytym miejscu. "Kraść" to przecież zabierać potajemnie, przywłaszczać sobie, a "skradać się" - przemieszczać się, dostawać się gdzieś potajemnie, ukradkiem. A skąd się wziął wyraz "rabować"?

Wyraz "panicz" to pierwotnie syn pana. Słowo to jest zbudowane tak samo jak "królewicz" (syn króla) czy "starościc", czyli syn starosty. Dziś "paniczem" nazywamy - często z nutą dezaprobaty - młodego mężczyznę przyzwyczajonego do wygodnego życia. Sam wyraz "pan" (a od niego "pani" i "państwo") pochodzi od prasłowiańskiej formy gъpanъ, czyli władca. Co ciekawe, tak samo jak "panicz", "królewicz" cz...

Na czym polega "czeski błąd"? To błąd polegający na przestawieniu liter lub cyfr. Jeśli więc zamiast "nie" napiszemy "nei", a zamiast "mazowiecki" - "mazowiekci", to popełnimy właśnie czeski błąd. Nazwa tej pomyłki wzięła się prawdopodobnie stąd, że takie poprzestawiane litery tworzą słowa, które przypominają czeskie wyrazy. I gdy spojrzymy na czeskie [osum] zapisywane "osm" (czyli polskie "osiem"...

Słowo "chwalipięta" prawdopodobnie nawiązuje do dawnego słowa "storczypięta" (lub "storzypięta"), który składa się z czasownika "storczyć", czyli stawiać na sztorc albo sztorcem stawać oraz rzeczownika "pięta". Sam wyraz "chwalipięta" pojawia się dopiero w słowniku z XX wieku (pod red. Witolda Doroszewskiego) i powstał prawdopodobnie przez połączenie słów "storczypięta" i wulgarnego "chwalidupa" l...

Wyraz "śniadanie" pochodzi od dawnego czasownika "śniadać", czyli spożywać poranny posiłek. Bolesław Leśmian w "Przygodach Sindbada żeglarza" pisał na przykład: "Razem z wujem (...) chodziłem na spacery i razem z nim śniadałem, obiadowałem i wieczerzałem". Czasownik "śniadać" wziął się prasłowiańskiej formy sƅnědati oznaczającej zjadać, spożywać, pożywiać się’, a ta z kolei pochodzi od formy esti,...

Określenie "wierutny" jest dość dziwne i nieco tajemnicze... O jego pochodzeniu wspomina wyłącznie kilka źródeł. Występowało dawniej obok takich słów jak "wiara", "wierzący", "wiernie" oraz "wierność". Wszystkie te wyrazy pochodzą od jeszcze praindoeuropejskiej formy uero-, czyli prawdziwy. Stąd także łacińskie verus czy niemieckie wahr - oba w znaczeniu prawdziwy. Do dziś jeszcze w polszczyźnie m...

Słowo "kretes" występuje wyłącznie w wyrażeniu "z kretesem", które oznacza zupełnie, całkowicie, doszczętnie i funkcjonuje w tekstach od XVIII wieku, choć na pewno jest dużo starsze w języku mówionym. Co ciekawe, nie ma pewności, skąd się wzięło. W słownikach znajdziemy szczątkowe informacje na ten temat, ale niektórzy badacze wiążą to wyrażenie z węgierskim słowem tönkretesz, które oznacza niszcz...

Jeśli ktoś jest "do rany przyłóż", to jest łagodny, zgodny i bezpieczny; można mu więc zaufać. Dzisiejsze powiedzenie jest skróconą postacią pełnego frazeologizmu "do rany można by go lub ją przyłożyć". Ale dlaczego akurat do rany? Dawniej do ran przykładano różnego rodzaju zioła, np. listki buraka, babki lancetowatej czy pokrzywy, które łagodziły ból i miały ułatwić gojenie się uszkodzeń. Rana to...

"Bebok" to postać z kultury Górnego Śląska, choć ma swoich odpowiedników w folklorze innych regionów Polski. To demon polujący na małe dzieci, przestawiany zwykle jako niewielka, wychudzona, odziana w szmaty postać, która ma nieproporcjonalnie dużą głowę i długie nogi - czasami zakończone kopytami. Wygląd beboka może się zmieniać - w zależności od opowieści i interpretacji. Tak czy inaczej beboki...

Słowo "fajerka" pochodzi od niemieckiego Feuer, czyli ogień, bo fajerka to oczywiście żeliwny krążek zamykający lub częściowo zamykający otwór w płycie kuchennej. Za pomocą fajerki regulowano temperaturę z jaką podgrzewany był garnek. Co ciekawe, mamy w polszczyźnie powiedzenie "zabawa na cztery fajerki", które oznacza huczną zabawę. A to dlatego, że fajerkami nazywano także otwory w piecu. A gdy...