Sterre en Planete

Dr. Stefan Lotz van SANSA praat oor die vooruitsigte vir 2026. Die res van die program kom weer uit die oorskietstukkie-leêr op Willie se rekenaar, waar hy waardevolle brokkies bêre wat voorheen gesny moes word wanneer ’n opname te lank geraak het. Eers hoor ons van Sirius, wat in die verre toekoms ons poolster sal word. Daarna gesels ons uitgebreid oor kosmiese strale, asook van ’n spesiale tassi...

Jim Adams skop 2026 af met sy lys van hoogtepunte van die afgelope jaar. Daarna kyk ons na interessante ruimtesendings waarna ons kan uitsien in 2026, wat Amerikaanse, Chinese, Europese, Japanese en Indiese sendings insluit.

In die laaste program van 2025, kyk ons terug op die hoogtepunte van die jaar in die naghemel, en gee ’n opsomming van die afgelope jaar se programme. Ons kyk ook vooruit na 2026, en die interessanthede wat ons te wagte kan wees. So tussendeur kyk ons na die betekenis van die termologie wat ons dikwels in die program hoor, voor ons afsluit met die hoogtepunte van Januarie 2026 se naghemel.

As Sterre en Planete se bydrae tot die Afrikaans-100-viering, huldig ons iemand wat aan sowel die eerste as tweede taalbeweging deelgeneem het, en meer as ’n eeu gelede ’n wonderlike skat van inheemse Afrikaanse sterstories vir ons opgeskryf het.

Jim Adams bring ons vir oulaas vanjaar op hoogte van verskeie ruimtesendings, soos die Artemis 2.

Dr. Stefan Lotz praat oor die ruimteweer, met ‘n fokus op ’n reuse-sonvlekgroep, wat vergelykbaar is in grootte aan die berugte Carrington-gebeurtenis van 1859, wat tans oor die son beweeg. Professor Matie Hoffman en twee van sy kollegas vertel van die SAASTEC-konferensie wat vanjaar die eerste keer in Bloemfontein gehou is, waar verteenwoordigers van meer as 40 wetenskapsentra vergader het.

Lafras Smit vertel watter interessanthede ons in Desember se naghemel kan sien. Prof. Matie Hoffman beantwoord luisteraarsvrae oor die Meerkat- en SKA-projekte, en die geweldige snelhede waarteen die aarde om sy as draai, terwyl dit terselfdertyd om die son wentel, sowel as rondom die Melkweg teen sowat 1 miljoen km/h. Ons hoor ook van ’n onlangse ontdekking van organiese molekules in yskristalle...

As jy na samesweringsteorieë luister oor Komeet 3i/ATLAS, nou dat dit weer agter die son herverskyn het, hoor jy stellings dat dit nou “getransformeer” het en nie meer die tipiese profiel van ’n komeet het nie. Dat dit nou vier keer helderder is en die helderheid skielik begin varieer het, dat dit nou radiogolwe en ultravioletlig uitsaai, ensovoorts. Hiervan word selfs deur ’n Harvard-professor wa...

Dit is SALT se 20ste verjaarsdag. Sterre en Planete het by die destydse projekbestuurder, Kobus Meiring, gaan kuier, om meer van hierdie reuse ingenieursprestasie te gaan uitvind. Ons hoor hoe die ingenieurspan gekies is, hoe hulle die ontwerp aangepas het vir Suid-Afrikaanse omstandighede om binne die begroting te bly, en hoe ons die Amerikaners kon leer van gemak! Hoekom is SALT se koepel ’n hal...

Die son is tans taamlik aktief. Dr. Stefan Lotz van SANSA vertel wat alles daar gebeur. Studies met die wêreld se grootste sonteleskoop het pas ’n dekadesoue vraag opgelos oor hoekom die son se atmosfeer tot miljoene grade Celcius verwarm, terwyl sy oppervlak skaars 6000° C is. Prof. Matie Hoffman verduidelik die verskil tussen die twee teorieë van lig, naamlik die golfteorie en die deeltjieteorie...

Jim Adams en prof. Matie Hoffman bespreek die moontlikheid dat twee ruimtesendings dalk deur die stert van die veelbesproke komeet 3i/ATLAS sal kan vlieg, om baie waardevolle inligting oor hierdie interessante buiteruimtelike besoeker te bekom. Die span beantwoord ook ’n luisteraarsvraag oor cubesats, en Jim deel ’n staaltjie hoe hy destyds vinnig sy aanvanklike siening, dat cubesats ruimterommel...

Lafras Smit vertel wat November se naghemel vir ons inhou. Prof. Matie Hoffman praat oor die veelbesproke komeet, 3i/ATLAS, wat tans besig is om teen ’n geweldige snelheid deur ons sonnestelsel te blits. Iets wat soos wetenskapfiksie klink, is die ontdekking van ’n heel nuwe verskynsel van ’n ster wat ontplof het nadat dit deur ’n swartgat binnegedring is.

Ons praat met iemand wat vir 45 jaar ’n teleskoopoperateur was. Wat dit merkwaardig maak, is die verskeidenheid van teleskope, wat strek van ’n halfmeter tot 11 meter in spieëldeursnee. Fred Marang vertel van die beginjare van die Sutherland Sterrewag, hoe mense poetse op mekaar gebak het, en hoe sterrekundige ontdekkings gemaak word.

Dr. Stefan Lotz van SANSA bring ons op hoogte van die ruimteweer. Prof. Matie Hoffman van Bloemfontein praat oor gravitasie-lense, wat Einstein meer as 100 jaar gelede voorspel het en onlangs weer met die James Webb-teleskoop agtvoudig bevestig is ná die ontdekking van meer as 400 kandidate. Dit is vandeesmaand presies 30 jaar sedert die ontdekking van die eerste eksoplaneet. Intussen is daar is m...

Jim Adams praat al die pad uit Amerika oor die Artemis-sendings, wat vir die eerste keer na byna 60 jaar weer mense op die maan sal laat loop. Hy verduidelik hoe verskillende vuurpyle en selfs ’n mini-ruimtestasie mense na en van die aarde in ’n wentelbaan om die maan en uiteindelik af na die maanoppervlak en terug sal neem, en later selfs na Mars. NASA het pas tien kandidaat-ruimtevaarders uit 8...

Wêreldwyd is daar sewe komete sigbaar in Oktober! Daar word geskat dat so iets slegs elke 30 000 tot 100 000 jaar herhaal. Ons praat ook oor mini-mane, wat ’n gulde geleentheid skep om skaars aardmetale en selfs goud te kan myn. Die Curiosity Marskarretjie het iets ontdek, wat weer bevestig dat daar voorheen water op Mars was.

Dit is ongelooflik hoeveel sterrekunde in Hermanus gepleeg word. Ons verrassingsgas is een van die stigterslede van die Hermanus-sterrekundeklub. Ons hoor van hulle uitreikaksies en hoe hulle skole en die publiek by sterrekunde betrek, asook verskeie uitstallings by die gewilde walvisuitkykpunt en die staproete langs die see.

Verlede week se skouspelagtige totale maansverduistering het omtrent die land aan die gons gehad. Ons het uiteenlopende boodskappe ontvang van die Kaap tot Berlyn en van die strand tot uit die lug. En, dr. Stefan Lotz van SANSA praat oor die jongste ruimteweer.

Wanneer ons die program opneem, raak my gaste dikwels so lekker aan die gesels, dat ons baie keer ver oor die tyd gaan. Ons bewaar hierdie juweeltjies vir latere gebruik, soos in hierdie episode. Ons gesels onder andere oor ’n klompie interessante ruimtesendings wat strek van Sputnik, tot die Grace-sending en die Euclid-ruimteteleskoop wat sogenaamde Einstein-ringe bestudeer. Ons hoor ook dat oor...

Lafras Smit praat oor September se ruimtehoogtepunte, soos die totale maansverduistering. Osn bespreek ’n luisteraarsnavraag oor gravitasiekolke, die uitdying van die heelal, en hoe afstande bepaal word. ’n Luisteraar het ’n kinder-gediggie gestuur, wat amper 40 jaar gelede deur ’n elfjarige meisie geskryf is tydens die verbyvlug van Halley se Komeet. Vir die pret het ons vir KI gevra om vir ons ’...

Angus Burns is nie net ’n bekroonde fotograaf en astrofotograaf nie, hy is ook ’n karate-instrukteur en musikant. Ons gesels land en sand oor die beste manier hoe om te werk te gaan as iemand in sterrekunde belangstel. Die Newcastle-sterrepartytjie het geweldig gegroei die afgelope paar jaar, met 2 000 mense wat dit in 2024 bygewoon het. Dit vind weer op Vrydag 5 September plaas, en groot pryse is...

Wille Koorts bring hulde aan ‘n ikoon in ruimtevaart, Jim Lovell, wat onlangs oorlede is. Prof. Matie Hoffman beantwoord ’n luisteraar se vrae oor die bewegings van die aarde se magneetpole.

Dr. Stefan vertel van ‘n sonvlek in die middel van die son, met ‘n interessante klassifikasie van Beta-Gamma-Delta. Prof. Matie Hoffman praat oor die baie helder vuurbal, wat hele landskappe verlig het, wat vroegoggend verlede Sondag oor groot dele van Suid-Afrika deur sekuriteitskameras vasgevang is. Ons sluit af met NASA se onlangs gelanseerde tweeling TRACERS-satelliete, wat binnekort tergende...

Jim Adams en prof. Matie Hoffman beantwoord luisteraarsvrae weerlig op die Aarde en ander planete in ons sonnestelsel. Hulle bespreek oom die slingervel-effek wat gebruik word om ruimtetuie in die diep ruimte in te versnel. Die verduideliking neem ons op lang draaie, wat strek van partikelversnellers tot die Voyagers se grand tour van die planete in die 1970’s.

Lafras Smit vertel van die hoogtepunte wat Augustus se naghemel sal bied, veral die seldsame konjunksie van die twee helderste planete, Venus en Jupiter, waar altwee binne ’n teleskoopveld sal kan inpas. Sterre en Planete was weer vanjaar by die Vrystaat Kunstefees, en ons luister na opnames wat daar gemaak is, soos die verhaal van die program self, asook dié van Willie en Matie. Ons sluit af met...