SBS Karen - အဲးစ်ဘံအဲးစ် ကညီ

အီစထြ့လယါပှၤဂ့ၢ်ဝီဝဲၤကျိၤကီၣ်ကးကရၢ — Australian Council of Social Service ထုးထီၣ်ရၤလီၤဝဲ ၂ဝ၂၄နံၣ် ပှၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤတအိၣ်ဘၣ်အတၢ်ပာ်ဖျါစရီ လၢအမ့ၢ် — Faces of Unemployment န့ၣ်လီၤ.

ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ အီစထြ့လယါကီၢ်မ့ၢ်ထံကီၢ်အဆိကတၢၢ်တဘ့ၣ် လၢအတြီဝဲဒၣ် ပှၤ ၁၆နံၣ်ဆူအဖီလာ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်သူကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢ social media န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ကိၢ်ခါအဆၢကတီၢ်ဟဲတုၤလီၤလံဒီး ပှၤလၢအဟးလိာ်ကွဲကသုၣ်ကသီလၢမုၢ်တၢ်ကပီၤအဖီလၤမုာ်သ့ၣ်တဖၣ် စ့ၢ်ကီး အလီၢ်အိၣ်လၢကဘၣ်မၤအါထီၣ် အဝဲသ့ၣ် တၢ်ပလီၢ်ပဒိီလၢအဘၣ်ဃး တၢ်ပူၤဖျဲးလၢထံကျါန့ၣ်လီၤ.

အပူၤကွံာ်စှၤကိးနွံအတီၢ်ပူၤ အီစထြ့လယါကီၢ် ဘၣ်သဂၢၢ်ဒီး ကလံၤအူတၢ်လၢအဆူၣ်မးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဆၢကတီၢ် အိၣ်လွံၢ်ကတီၢ်— လၢအမ့ၢ် တၢ်ကိၢ်ခါ, တဂိၢ်ထီၣ်သီ, တၢ်ဂိၢ်ခါဒီး တၢ်ကိၢ်ထီၣ်သီ အကတီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နကသ့ၣ်ညါအီၤ နာ်သက့ ပှၤထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ပနီၣ်အီၤ အိၣ်အါန့ၢ်တၢ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်နသ့ၣ်ညါအီၤစ့ၢ်ကီးဧါ? ဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ တၢ်လီၢ်အဖီခိၣ်, ပှၤတထူလံၤဖိကရူၢ်တနီၤနီၤန့ၣ် ထံၣ်ဘၣ်ဝဲလၢ တနံၣ်ဘၣ်တနံၣ်န့ၣ် တၢ်ဆၢကတီၢ်လၢအလီၤဆီလိာ်အသး အိၣ်ဝဲဒၣ် ဃုကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ပှၤသ့ပှၤဘၣ်စဲၤနီၣ်လၢတၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤတၢ်ဖဲ Online အပူၤသ့ၣ်တဖၣ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်ဝဲ ပှၤပှ့ၤတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် လၢအကအိၣ်ဒီး တၢ်ပလီၢ်သူၣ်ပလီၢ်သး လၢအမ့ၢ် တၢ်တြီဆၢဝဲဒၣ် ပှၤကူၣ်တရံးလီတၢ်ဝ့ၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဖဲလၢအဝဲသ့ၣ်ကွၢ်ဃုပှ့ၤတၢ်ဖဲနံၤအိၣ်ဘှံးကသုၣ်ကသီအကတီၢ် မ့တမ့ၢ် ကွၢ်ဃုပှ့ၤတၢ်ဖဲ တၢ်ဒုးလီၤတၢ်ဖိတၢ်လံၤသ့ၣ်တဖၣ်အပှ့ၤ အဆၢကတီၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဆီလီၤအိၣ်ဆိးဖဲထံသီကီၢ်သီတဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်လီၤပျံၤလီၤဖုးတခါန့ၣ်လီၤ.

နအိၣ်မ့ၢ်တဆူၣ်ဘၣ်န့ၣ် နကသံၣ်သရၣ်ကထုးထီၣ်ဟ့ၣ်လီၤနၤကသံၣ်လံာ်လၢနကဘၣ်အိအီၤ, ဒီး ဆူမဲာ်ညါတပတီၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် နကဘၣ်လဲၤဆူ နလီၢ်ကဝီၤတၢ်ဆါကသံၣ်ကျး ဒီးဒုးနဲၣ်နကသံၣ်လံာ်အံၤ လၢတၢ်ကမၤပှဲၤထုးထီၣ်ဟ့ၣ်လီၤနၤကသံၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲအပူၤကွံာ် တယံၤဒ်ဘၣ်န့ၣ် ကညီသးစၢ်ကရူၢ် လၢအအိၣ်ဆီလီၤအသးဖဲဘဲၢ်ဒံၢ်ကိၢ်ဝ့ၢ်, ဝံးထိရံယါကီၢ်စဲၣ် အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် လီၢ်ပဝီၤပဒိၣ် တၢ်ပာ်ပနီၣ် တၢ်ဟ့ၣ်လၤဟ့ၣ်ကပီၤအဝဲသ့ၣ် ခီဖျိဝဲဒၣ် တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤဒီး အတၢ်မၤသကိးတၢ်ဖဲပှၤတဝၢပူၤအဃိန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအသီတခါပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ် အပူၤကွံာ် ၁၂လါအတီၢ်ပူၤ ပှၤအိၣ်လဲဟံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လဲၤခီဖျိဘၣ်ဝဲဟံၣ်လဲအပှ့ၤထီၣ်အဂ့ၢ် လၢအမ့ၢ် ပှၤလၢအအိၣ်ပာ်စၢၤလံဖဲဟံၣ်ဒိးလဲအပူၤ တဝာ်ဃၣ်ဃၣ်န့ၣ် အဟံၣ်လဲအပှ့ၤထီၣ် အမျးကယၤ ၁ဝ ဒီး မ့မ့ၢ်ဟံၣ်ဃုဖျၢၣ်အကျါ တဖျၢၣ်န့ၣ် ဟံၣ်လဲအပှ့ၤထီၣ်အါန့ၢ် ၂၅မျးကယၤန့ၣ်လီၤ.

ပှၤထူလံၤဖိပိာ်ခွါဒီး ပိာ်ခွါဖိသၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကဘၣ်ဖှီၣ်ဘၣ်နး မ့တမ့ၢ် ကသံကွံာ်အဂီၢ် တၢ်လဲၤဆှၢပာ်ကွံာ်အဝဲအသ့ၣ်ဖဲဃိး လၢအအိၣ်ဖဲကီးတဖျၢၣ်အဖီခိၣ် လၢအတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ် အၢသီနးမးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် စိၤခ့ခါခဲအံၤ အတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအပူၤ တၢ်ခံးသူကတၢၢ် အကူာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအသီတခါလၢအကဆဲးကလီန့ၢ်ဝဲဒၣ် ကသံၣ်ဒီသဒၢ ဒ်သိးကဒီသဒၢ ပိာ်မုၣ်လၢအအိၣ်ဒီးဟုးသးသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ဖိသၣ်ဆံးသ့ၣ်တဖၣ် လၢအသုတဘၣ်ကူဘၣ်ဂာ် ကလံၤကသါကျိၤ ဘဲရၢးစ်တၢ်ဃၢ် လၢအဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါအီၤလၢ R-S-V န့ၣ်လီၤ.

အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤတၢ်လီၢ်တခါစုာ်စုာ်န့ၣ်အိၣ်ဒီး တၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤလၢ အလီၤဆီ လီၤကဟုကညီၣ် လၢအမ့ၢ် ထံကီၢ်, လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤဒီးကျိာ် လၢအနံၣ်အိၣ် အကထိကလးအါမးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်သုးဆီတလဲသူၣ်ထီၣ် ခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်အက့ၢ်အဂီၤ - “ဒံၢ်ဆဲ” အတၢ်ပညိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲအကမၤဖျါဂ့ၤထီၣ် အဝဲသ့ၣ်လီၢ်ကဝီၤတၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးတၢ်ကထံၣ်အီၤရှဲရှဲဖိ ဖဲပအိၣ်ဆိးတၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအပူၤန့ၣ်လီၤ.

ဖိသၣ် ၁၆နံၣ်ဆူအဖီလာ်သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ကတြီတံာ် အဝဲသ့ၣ်တၢ်သူ ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢ (social media ) န့ၣ်လီၤ.

ဖဲတနွံအံၤ ဒီတကတီၢ်ညါန့ၣ် တၢ်ဟီဆိပာ်စၢၤအိၣ်လၢ တၢ်ကိၢ်သဟီၣ်ကဆူၣ်ဒီး ကလံၤအူတၢ်ကဆူၣ်ဝဲဒၣ် သကုၤထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် အဃိ မ့ၣ်အူအီၣ်ပှၢ် ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲဒီးတၢ်ပလီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲတၢ်မၤပျံၤမၤဖုးဟဲအါထီၣ် တကတီၢ်ဃီအံၤ, တၢ်ဘၣ်ယိၣ်အိၣ်လၢ ကလုာ်ဒူၣ်ဆဲးလၤအါကလုာ်အပှၤတဝၢသ့ၣ်တဖၣ် ကအိၣ်လၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အပူၤ မ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်အါမး တသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် မ့တမ့ၢ် တန့ၢ်ဘၣ် ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူတၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ် လၢအရ့ဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အဃိန့ၣ်လီၤ.

ဟုးသးလီၤဖှံၣ် မ့တမ့ၢ် ဖိလီၤတဲာ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်တခါလၢ ပိာ်မုၣ်လၢအကလးကထိအါမးသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်ကီၤဝဲ တူၢ်ဝဲ လၢအကဲထီၣ် တၢ်သးအုးသးဘၣ်ဒိဒီး တၢ်အိၣ်လီၤဖျဲၣ်လီၤဟိန့ၣ်လီၤ.

ပှၤအီစထြ့လယါထံဖိကီၢ်ဖိလၢအမံၤအိၣ်ဖဲတၢ်ဟ့ၣ်တၢ်ဖးစရီအပူၤကိးဂၤဒဲး တၢ်ကိးအဝဲသ့ၣ်လၢအကဘၣ်လဲၤကဲ စံၣ်ညီၣ်ကွီၣ်ကရၢဖိမူဒါတၢ်ဖံးတၢ်မၤ — လၢအဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါအီၤလၢ Jury Duty အဂီၢ်သ့ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် ပာ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် Medicare အတၢ်န့ၢ်ဘျုး လၢတၢ်တဃ့ထီၣ်ဘၣ်အီၤဒ်ဘၣ်အိၣ်ဝဲဒၣ် ဒီလၣ် ၂၄၁ ကကွဲၢ် ဒီး တၢ်န့ၢ်ဘျုးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤဘၣ်ထွဲဒီးပှၤအိၣ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤ ၉၃ဝ,ဝဝဝ ဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအသီတခါထံၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ်လၢ အီစထြ့လယါ ပိာ်ခွါအါနီၣ်ဂံၣ်အါန့ၣ် ၂.၈ ကကွဲၢ်ဂၤ တူၢ်ဘၣ်ဝဲ ဆှိးထံအချံတၢ်ဆါ အတၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ယူၤကရ့သုးပ့ၢ်ဆှါဝဲၤဒ့စံးလၢ ရှၢၢ်ရှါ တီဆှၢဝဲဒၣ် North Korean - ခိရံယါကလံၤစိၤသုးသ့ၣ်တဖၣ်ဆူ Kursk (ခူၣ်စ်—ခ်) ဟီၣ်ကဝီၤအပူၤ လၢအကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒုးလိာ်သးဒီး ယူၤကရ့ သုးလၢအဒီသဒၢဒုးတၢ်ဖဲန့ၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်: တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ ပၣ်ဃုာ်ဝဲဒၣ်ဒီး တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလီၤတံၢ်လီၤဆဲး လၢအဘၣ်ဃး ဟံၣ်ပူၤဃီပူၤတၢ်မၤဆူၣ်မၤဆီး တၢ်မၤကမၣ်သဲစးကွီၣ်မ့ၣ်အဂ့ၢ် လၢအကဲထီၣ်တၢ်သူၣ်တမုာ်သးတမုာ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ထံဂုၤကီၢ်ဂၤကျိၣ်စ့တၢ်မၤစၢၤကရၢ — International Monetary Fund တယာ်ဆိပာ်ဝဲဒၣ် တုၤလီၤဆူမဲာ်ညါတနံၣ် နံၣ်ကတၢၢ်ဒၣ်လဲာ် အီစထြ့လယါကီၢ် စ့သိၣ်သွံတၢ်ဂ့ၢ်ကီ လၢအမ့ၢ်ကျိၣ်စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤလၢအအိၣ်ပာ် ၂.၈ မျးကယၤန့ၣ် အကလီၤအါထီၣ်ဝဲဒၣ်တုၤလၢ ၃.၆မျးကယၤန့ၣ်လီၤ.

ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် ရဲၣ်ကျဲၤလီၤလၢ ကပာ်လီၤဝဲဒၣ် တၢ်ဘျၢလၢတၢ်ကဘၣ်လူၤပိာ်ထွဲမၤထွဲအီၤ လၢတၢ်ဆါတၢ်ပှ့ၤ ဖိသၣ်ဆံးသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်နုၢ်ထံဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤန့ၣ်လီၤ.

အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤ တၢ်ကွၢ်ကဒါက့ၤ ထံအိ အတၢ်နဲၣ်ကျဲၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ် ထုးထီၣ်ရၤလီၤအီၤလၢ ကမျၢၢ်တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးအဂီၢ်လံန့ၣ်လီၤ.

တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဟံၣ်တဖျၢၣ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ပှၤအါဒံအါဂၤအတၢ်မံမီၢ်နာ်သက့ ဒ်သိးတၢ်အံၤကကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ်အဂီၢ် အပတီၢ်လၢဘၣ်မၤအီၤနီၣ်နီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်မနုၤလဲၣ်?