PrzySłowie

Czy łazienka ma coś wspólnego z łażeniem? Wszak określenie "wychodek" również jednoznacznie nawiązuje do... chodzenia. We wskazane miejsca piechotą chodził również przysłowiowy... król. W polszczyźnie mamy jeszcze "toaletę", "sławojkę" i "kibel". Wyjaśniamy pochodzenie tych nazw...

Jak to zapisać wyrażenie złożone z przysłówka i imiesłowem - łącznie czy rozdzielnie? Nie jest to takie łatwe do wyjaśnienia, gdyż zależy od znaczenia. A więc jak poprawnie zapisać - "nowo narodzony" czy "nowonarodzony"? Od czego zależy pisownia tyego typu wyrażeń?

Odpowiadamy na kolejne trudne pytania słuchaczy. Ten odcinek naszego cyklu poświęcamy... licznikom porządkowym, takim jak "piąci", "szóści" czy... "jedenaści". Wyjaśniamy też rolę i znaczenie kropki po liczebnikach porządkowych zapisywanych cyframi. 

Tym razem o... stronach w polszczyźnie. To, co dobre, w języku lokujemy po stronie prawej (np. "prawe czyny"). Lewa strona służy do opisywania czynów wątpliwej jakości (np. "lewizna"). Wyjaśniamy językową "stronniczość" wychodząc do słowa "mańkut", a kończąc na odbijającym się w języku stosunku do osób z niepełnosprawnościami.

Dawniej świece były jedynym źródłem światła, a wieczorami (i nocami) właśnie przy świecach uprawiano m.in. hazard. Jak to bywa z grami hazardowymi... nie zawsze się wygrywało... Jeśli zaś wygrana była niższa od kosztu świec wypalonych w czasie gry, cała zabawa nie była zbyt opłacalna - stąd mówiono, że była to "gra nie warta świeczki". Wyjaśniamy też skąd się wzięły powiedzenia: "niewarte zachodu"...

Wbrew pozorom słowo "krzesło" nie ma nic wspólnego ze słowem "krzesanie". Pochodzi natomiast od praindouropejskiej cząstki "sker", która oznaczała wyginać, krzywić, giąć. Kiedyś słowem "krzesło" nazywano każdy pleciony przedmiot z wyginanej wikliny. Później jego znaczenie zawęziło się do współczesnego znaczenia.  

"Chlebić" oznaczało kiedyś "życie na czyimś chlebie" czyli "życie na czyjś koszt" i właśniue od czasownika "chlebić" pochodzi współczesne słowo "schlebiać". A dlaczego "chwalipięta", chwaląc... piętę, wychwala (często nadmiernie) sam siebie? 

Skąd się biorą dzieci? Co się dzieje, jak ktoś umrze? Czym się różnią chłopcy od dziewczynek? Takie pytania pojawiają się w czołówce wielu zestawień najtrudniejszych pytań stawianych przez dzieci. Jak rozmawiać z dziećmi na trudne tematy? Gościni: Magdalena Łuczak - psycholożka dziecięca, dyrektorka bliskościowego przedszkola "Przygody", propagatorka podejścia relacyjnego w edukacji.

Pieniądze, forsę, hajs. Każdy nazwie zawartość portfela inaczej. Tym razem krążymy... wokół pieniędzy i wyjaśniamy skąd pochodzą niektóre potoczne określenia na gotówkę. Odpowiadamy także na pytania dociekliwych słuchaczy, np. czy portmonetka to... port dla monet? 

Dlaczego mówimy "dwa krzesła", ale "sześć krzeseł"? Staramy się wytłumaczyć tę językową niekonsekwencję. Zdarza nam się także liczyć "raz, dwa, trzy" zamiast "jeden, dwa, trzy" - na popularny "raz" również znajdzie się wyjaśnienie w tym odcinku. Na koniec "pi razy oko" i "pi razy drzwi" - ile to właściwie?

Które imię można nadać dziecku? Kto o tym decyduje? Czy jest to Rada Języka Polskiego? Otóż nie... Decyzja leży w kompetencjach Urzędu Stanu Cywilnego. Rada jedynie opiniuje możliwość nadania danego imienia na prośbę USC. Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego - jeżeli imię nie spełnia określonych warunków - ma prawo nadać "imię z urzędu" i jest ono wtedy obowiązujące. A jakie imiona są obecnie najpopul...

Czym się różni tapet od... tapety? Tapet to dawne określenie zielonego sukna, przy którym toczyły się obrady, a niekiedy także określenie samego stołu. Tak więc czy używając określenia "brać coś na tapetę" jest niepoprawne? Okazuje się, że niektórzy językoznawcy i tę formę uznają już za poprawną. 

Oprócz służącej do walki wręcz "broni białej" jest także "broń czarna". Tak postrzegano dawniej... brudzącą broń palną. Pojedynek z użyciem "broni białej" niesie za sobą znamiona pewnej czystości i doniosłości. A czasami w pojedynkach (i nie tylko) można nawet "puszczać coś płazem" - pochodzenie tego określenia również wyjaśniamy w tym odcinku...

"Ciamajda", "niedorajda", "fajtłapa", "lebiega" - tym razem tematem cyklu stały się określenia... niedoskonałości. Część z nich wywodzi się od dawnych określeń charakterystycznych dla zwierząt. Kilka - sięga do określeń związanych z postrzeganiem niepełnosprawności, jeszcze inne - wywodzą się... od roślin.

Co wspólnego ma słowo "czoło" ze słowem "bezczelny"?  Czy bycie "na czele" wiąże się z "bezczelnością"? Poznajemy biblijną etymologię słowa "cham" i odpowiadamy na inne pytania dotyczące języka polskiego, m.in. dotyczące słowa "obcesowy". 

Skąd się wzięły określenia: "parasol" i "parasolka" i czy zawsze chroniły przed deszczem? Pierwotnie parasole służyły do ochrony przed... słońcem, a żeby chronić się przed deszczem stosowano... "parapluje". W tym odcinku także o pochodzeniu słów: "weekend" i "metro" oraz próbach zastąpienia ich polskimi odpowiednikami.

O "picu" prawie ale tak właściwie cóż to takiego jest ten "pic"? Skąd w ogóle w języku polskim wzięło się to słowo? Co oznacza, że czasami "robimy coś dla picu"?  Jak wytłumaczyć znaczenie powiedzenia "pic na wodę fotomontaż"? Czy "picowanie" oznacza to samo co "ściemnianie" i wciskanie kitu"? 

"Mieć coś za uszami" czyli wyrażenie określające, że nie jest się bez winy i ma się coś na sumieniu. Ale skąd w tym powiedzeniu uszy? Jest kilka wyjaśnień, a jedno z nich to, że chodzi o sprawy, które są niewidoczne - "poza uszami" czyli w ukryciu. A jeżeli coś się ukrywa, to może oznaczać, że nie mamy czystego sumienia... 

 We wtorek, 30 września, obchodziliśmy Międzynarodowy Dzień Tłumacza. Postanawiamy nieco to święto... wydłużyć i zapraszamy do rozmowy o tłumaczeniu i osobach tłumaczących Dorotę Konowrocką-Sawę - tłumaczkę z języka angielskiego, autorkę ponad 60 przekładów, wśród których znalazły się m.in. 1984 Georga Orwella czy Wszystko za Everest Johna Krakauera. Czym musi odznaczać się dobry tłumacz? Jakie są...

Nazwy miejscowości pokazują sposób patrzenia na świat naszych przodków. Wiele z nich nawiązuje do świata zwierząt i roślin. Często wskazują też do kogo dane miejsce należało, a także nawiązują do kultury materialnej, społecznej czy duchowej. A co to są służebne nazwy miejscowości, takie jak Bednary czy Złotniki? Skąd się wzięły takie nazwy jak Sfornegacie czy... Pupki?

Jeśli chcielibyśmy wnioskować o szewcach z popularnych frazeologizmów, wówczas obraz tej grupy nie byłby korzystny. Klną (jak szewcy), nie stronią od alkoholu ("pijany jak szewc") i bardzo się denerwują ("szewska pasja"). Do tego przytrafiają im się czasem... "szewskie poniedziałki". Jak mówi stare przysłowie: szewcy, krawcy - nie ludzie. Wyjaśniamy co stoi za tymi pełnymi uprzedzeń powiedzeniami.

Koty w polszczyźnie nie mają lekko. "Żyć na kocią łapę", "kocia wiara", "biegać jak kot z pęcherzem" - wszystkie te powiedzenia wywodzą się z dawnego, negatywnego myślenia o dachowcach. Wyjaśniamy pochodzenie tych powiedzeń, żeby... językowo, nie kupowali Państwo "kota w worku".

Dawniej na Polaków mówiono... Lachy, a wyraz ten wywodzi się od dawnego określenia pól. Polacy z polami mają zatem wiele wspólnego, a nazewniczo Polsce z ziemią (polską, rzecz jasna) również jest blisko. Gdzie w tym wszystkim Polanie, Wiślanie i Ślężanie? Dlaczego dawniej na Polaków mówiono... Lachy? Tak nazywano kiedyś ludność zamieszkującą tereny równinne z dominacją pól. We współczesnym języku...

Czy "wena twórcza" ma coś wspólnego z angielskim słowem "vein" czyli "żyła"? Odnajdujemy źródłosłów obu wyrazów, ale przy okazji poświęcamy też sporo uwagi przeróżnym znaczeniom słów związanych z "żyłą".

Czy słowo "blizna" ma coś wspólnego ze słowem "bliźni"? Tłumaczymy etymologię obu wyrazów i jak zawsze dorzucamy coś, co się  nimi łączy, choć na pierwszy rzut oka (a w zasadzie ucha) takie oczywiste już nie jest.