PrzySłowie

Wyraz "feminatyw" jest rodzaju męskiego, a ściślej - męskorzeczowego. W liczbie mnogiej mówimy "te feminatywy" lub "te feminatywa". Sporadycznie pojawia się forma "ta feminatywa", tak jak w zdaniu: "Feminatywa to żeńska forma rzeczownika osobowego, która odnosi się do kobiet wykonujących daną profesję lub zajmujących określone stanowisko". To jednak wyjątek i trudno powiedzieć, czy wyraz "ta femin...

Przestankowanie, czyli interpunkcja – traktowana nieco po macoszemu siostra ortografii. Skąd się wzięła, jak zmieniała się na przestrzeni wieków i jak wygląda dziś? Do rozmowy na ten temat zaprosiłem prof. Izabelę Winiarską-Górską z Instytutu Języka Polskiego UW.

Tym razem zastanawiamy się nad pochodzeniem słowa "gawiedź". Współcześnie ten wyraz oznacza dużą grupę ludzi, która pragnie zobaczyć coś wywołującego powszechne zainteresowanie, czyli mówiąc najprościej - gapiów. To określenie uznajemy dziś za pogardliwe - zdradza nasz negatywny stosunek do nazywanych tak osób. Słowo "gawiedź" pochodzi jeszcze od prasłowiańskiej formy "gavědь", która oznaczała duż...

"Nie interesuj się, bo kociej mordy dostaniesz" - to oczywiście przestroga lub groźba, a chodzi prawdopodobnie o to, że koty to... ciekawskie zwierzęta. Wszędzie zajrzą, każdy kąt obwąchają... Ciekawa jest także etymologia samego wyrazu "morda" - pochodzi on od prasłowiańskiej formy "mr̥dati", która dała też początek czasownikowi "merdać". Morda to pierwotnie pysk zwierzęcia, które coś przeżuwa (n...

Dlaczego mówimy "zięć", a nie "córkowy", skoro mamy słowo... "synowa"? Czy w ogóle istnieje słowo "córkowy"? A jak jest ze słowami "mężaty" i "żonata"?

Tym razem odcinek nie ma tylko językowego znaczenia... Warto posłuchać, a potem wsłuchiwać się na co dzień w głosy innych ludzi...

Siarka kojarzy się raczej z ogniem, niż mrozem. To substancja wybuchowa, więc łącząca się z dużą intensywnością - można mieć "siarkę w żyłach", a więc wybuchowy temperament, zadać siarczysty policzek czy pocałunek. Nazwa mroźnego miesiąca - "luty" funkcjonowała dawniej jako przymiotnik oznaczający coś srogiego czy dzikiego (np. luty mróz). Z kolei miesiąc luty dawniej nazywany był m.in. "sieczenie...

Co jest nie tak z rydzem, że pełni w tym powiedzeniu rolę niezbyt wartościowego grzyba? Jak się okazuje, w tym powiedzeniu niekoniecznie chodzi o powszechnie znanego grzyba. Rydzem w stwierdzeniu może być inna roślina, służąca dawniej do produkcji oleju rydzowego, a nawet pewna... rdzawa moneta.

Dlaczego, gdy ktoś zarabia dużo, to mówimy, że "zarabia kokosy". Co kokosy mają do wysokości zarobków. Dodatkowo wyjaśniamy jakie jest pochodzenie słów takich słów jak "hajs" i "szmal".

Mateusz Adamczyk opowiada o słowie "olimpiada" . Kiedy zaczęło być ona synonimem słowa igrzyska, co je różni i czy mówienie olimpiada zamiast igrzyska to błąd językowy.

Niektóre z nich są współcześnie mniej używane, ale warte przypomnienia przed Świętem Zakochanych. Skąd zatem wzięło się "smalić cholewki"? Rzecz sięga - jak nietrudno się domyślić - obuwia, a drogę tego określenia do języka potocznego przybliża Mateusz Adamczyk. Wyjaśnia także dlaczego się "całujemy" i "uprawiamy seks".

Skąd w naszym języku "ó", "rz", "ż", "ch", "h"? Kto decyduje o zasadach pisowni? I dlaczego "pasożyt" dawniej był "pasorzytem"? Proponujemy państwu podróż w przeszłość, by odnaleźć początki polskiej ortografii i przyjrzeć się zmianom, jakie zaszły w naszej pisowni na przestrzeni wieków.

Czas przyszły okazuje się nie być najłatwiejszy. "Będe pisał/a" brzmi, jakby zawierało w sobie również czas przeszły, choć podmiot dopiero ma zamiar przystąpić do pisania. W konstruowaniu czasu przyszłego możemy korzystać z obu tych form i, jak zapewnia autor, w żadnej z nich nie ma formy czasu przeszłego. Jest za to pewien imiesłów.

W tym odcinku cyklu "PrzySłowie" Mateusz odpowiada o słowach szron, szadź, śryż, szreń, okiść, oparzelisko i morszkulce.

Analiza ewolucji słowa "letko" oraz naukowe spojrzenie na zjawisko dysymilacji. W programie także etymologia biszkoptu, który jako termin "podwójnie gotowany" łączy świat gramatyki z historią kuchni.

W cyklu "PrzySłowie" Mateusz odpowiada na pytanie, kim są "małżonek" i "małżonka", skąd wzięły się te słowa i dlaczego nie powinniśmy ich używać do naszych osobistych partnerek i partnerów życiowych.

Znaczenie tego słowa zmieniało się na przestrzeni lat. Tradycyjnie "spolegliwy" oznacza taki, który wzbudza zaufanie i można na nim polegać, jak na przykład na spolegliwym przyjacielu. Od jakiegoś czasu "spolegliwy" zrównało się znaczeniowo ze słowem "uległy" - unikający konfliktów, dążący do kompromisu i podporządkowania się. Czy za tą zmianą nadążają słowniki?

W tym wydaniu audycji opowiadamy o tym, dlaczego w prośbach często używamy formy "chciałbym", a nie po prostu "chcę". Dowiadujemy się też co nieco na temat etymologii sów Pan, Pani i Państwo.

Tym razem o tym, gdzie powinno stać wyrażenie "dobry" w popularnych przywitaniach i dlaczego to miejsce jest zmienne. Za granicą słyszymy "Guten Tag", "Good morning" czy "Dobrý den", a więc zaczynamy od "dobrego". W polskim powitaniu "dobry" przeemigrowało na drugie miejsce m.in. z powodów niechęci do gwar i pewnego rodzaju akcentowania. Niełatwą historię ma też "dobranoc". Za to "dobry wieczór" n...

To staropolskie słowo może przydać się w zimne dni. Ogacić czyli owinąć, osłonić przed chłodem (na przykład donice czy okno).  Brzmienie tego wyrazu przypomina także potoczną nazwę pewnej części garderoby, ale i blisko mu do "gacków" - nietoperzy. W tym odcinku wyjaśniamy wszystkie te językowe połączenia.

Te dwa słowa zastanowiły jedną ze słuchaczek. "Podkurek" ma w sobie coś wspólnego z porannym pianiem koguta, ale i posiłkiem - zarówno porannym, jedzonym na zakończenie nocnych zabaw,  jak i postnym, podawanym przed Popielcem. "Kordialny" z kolei może przydać się przy prawieniu komplementów - można użyć go w odniesieniu do serdeczności jakiejś osoby. 

W polszczyźnie funkcjonuje wyrażenie "załatwić sprawy", ale czasem można spotkać również wersję "łatwić sprawy". Druga z tych form to regionalizm, który ma swoje korzenie w dawnej polszczyźnie. W związku z fizjologią używamy także "załatwić się". Czy wszystkie z tych wyrażeń mają wspólny rodowód?

Tylko kto i gdzie sieje tytułowy mak? Wyjaśniamy czy genezy tego określenia szukać należy w rolnictwie, czy jednak w nieco innych obszarach życia. Zastanawiamy się tez nad powiedzeniem "sypać mak na oczy" czy typowym określeniem dla chodzących późno spać, czyli "nocnymych marków" oraz tłumaczymy skąd wzięło się powiedzenie "tłuc się jak marek po piekle"...

Dlaczego mieszkańcy Danii to Duńczycy, a nie Dańczycy? Gdzieś blisko językowo leżą także "dania" - potrawy, choć w wymowie stosuje się wyraźnie słyszalne rozróżnienie między daniami a Danią. Czy słowa te mają wspólne źródło? Przypomina też nowe zasady ortografii mówiące o pisowni nazw mieszkańców miast, dzielnic i osiedli.

Dwusetny odcinek cyklu zobowiązuje! Tym razem wyjaśniamy wszystko, co może pomóc w podawaniu wielkości i miar. Czym różni się cyfra od liczby, a liczba od ilości?  Jest nieskończenie wiele powodów, by wiedzieć i zaledwie kilka wyjaśnień dla każdej z tych kwestii.