ตามรอยพระตถาคต

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๐ หน้าที่ ๓๐๐ ปฐมภวสูตร

ความไม่รู้ในปฏิจจสมุปบาท ก็คือ ความไม่รู้ในอริยสัจสี่ นี้คือ อวิชชา

พระพุทธเจ้า ทุกพระองค์ตรัสรู้ ปฏิจจสมุปบาท พระพุทธเจ้า ทุกพระองค์สิ้นกิเลส เป็นพระอรหันต์ เป็นพระพุทธเจ้า เพราะเห็น ปฏิจจสมุปบาท หากเราไม่รู้จัก ไม่ใส่ใจ ไม่เห็น ปฏิจจสมุปบาท การสิ้นกิเลส ย่อมไม่มีแก่เรา

การรู้แจ้งในภพสาม เท่ากับการรู้แจ้งสังสารวัฏ การรู้แจ้งว่าภพสาม เป็นสังขตธรรม อันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา จะเป็นไปเพื่อให้รู้แจ้งทุกข์ จะเป็นไปเพื่อให้รู้แจ้งโลก

สัตว์ตายแล้ว ทำไมจึงเกิด สัตว์ตายแล้ว ทำไมจึงไม่เกิด

อกุศลกรรม เกิดจากจิตวิปลาส (ราคะ โทสะ โมหะ) ๑. กรรมดำ มีวิบากดำ ๒. กรรมขาว มีวิบากขาว ๓. กรรมทั้งดำและขาว มีวิบากทั้งดำและขาว กรรมสามประการนี้ เป็นไปเพื่อเกิด แก่ ตาย จึงนับเป็นอกุศล กุศลกรรม เกิดจากจิตไม่วิปลาส(อโลภะ อโทสะ อโมหะ) ๔. กรรมไม่ดำและไม่ขาว เป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม ไม่ต้องเกิด แก่ ตาย อีก จึงนับเป็นกุศลกรรม

ระลึกถึงคุณความดีในตน แล้วกำหนดรู้ มนสิการโดยแยบคาย เพื่อให้เกิดการเห็นแจ้งในธรรมทั้งปวง เพื่อให้เกิดปัญญา คือเห็นสัจจะ เมื่อเห็นสัจจะ เมื่อเห็นปฏิจจสมุปบาท ย่อมคลายออกจากทุกข์ทั้งปวง ที่ได้เห็นแจ้งแล้ว ด้วยโยนิโสมนสิการ ด้วยอริยมรรค นั้นได้

นี้คือ การโยนิโสมนสิการ ที่ได้ชื่อว่า โยนิโสมนสิการ เพราะเป็นการคิดพิจารณา ไปตามสัจจะทั้งสิ้น และเมื่อมนสิการโดยแยบคาย จนครบถ้วน ปฏิจจสมุปบาท ย่อมปรากฏแจ่มแจ้ง ดวงตา ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่าง ย่อมปรากฏเกิดขึ้น วิมุตติ ย่อมเกิดขึ้น นี้คือ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม นี้คือ กรรมทั้งไม่ดำและไม่ขาว

การรู้ชัดว่า สังขตธรรมทั้งปวง ล้วนว่างจากอัตตา เกิดจากการโยนิโสมนสิการไปตามปฏิจจสมุปบาท เมื่อเห็นปฏิจจสมุปบาท จึงมีปัญญารู้ชัดว่าง โลกว่าง จากอัตตา วิมุตติ ความหลุดพ้น จึงเกิดขึ้น ตามลำดับอย่างนี้

ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางเดียว เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์เพื่อล่วงโสกะและปริเทวะ เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งนิพพาน ทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔ ประการ

อะไรคือ การแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน

ปฏิจจสมุปบาท อริยสาวกทุกคนต้องรู้แจ้ง แทงตลอดให้ดีก่อน อานาปานสติ คือ อริยมรรค อันควรแก่ผู้เนกขัมมะ กรรมไม่ดำไม่ขาว คือ อริยมรรค ที่ผู้รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น จะทำขึ้นได้ หากยังไม่รู้แจ้งปฏิจจสมุปบาท ชื่อว่าไม่มีอริยสัมมาทิฏฐิ จะเจริญอานาปานสติ หรือทำกรรมไม่ดำไม่ขาว ให้เกิดขึ้นไม่ได้

เราเชื่อพระปัญญาตรัสรู้ ของพระพุทธเจ้า อย่างผู้มีปัญญา เห็นปัญญาอันเกิดจากการตรัสรู้ ของพระองค์จริงหรือไม่ เราจะเชื่อ อย่างมีปัญญา เราต้องเห็นปฏิจจสมุปบาท เราจึงจะรู้ว่าความสิ้นราคะ สิ้นโทสะ สิ้นโมหะ เป็นอย่างไร พระพุทธเจ้า เป็นอย่างไร? ถ้าเราไม่เห็นปฏิจจสมุปบาท เรายังไม่รู้จักความเป็นพระพุทธเจ้า เมื่อไม่รู้จักพระพุทธเจ้า เราจะบอกว่าเราเชื่อพระพุทธเจ้า นั้นย่อมไม่อาจเป็นจริงได้

ภาวนา (การอบรม การทำให้เจริญ การพัฒนา) ในทางศาสนาอื่นๆ ได้แก่ ภาวนาทางกาย ภาวนาทางจิต ส่วนในพุทธศาสนา นอกจากจะมี กายภาวนา จิตตภาวนาแล้ว ก็ยังมี ปัญญาภาวนา ด้วย

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๓ หน้าที่ ๘๕

บทสนทนาเพื่อความเข้าใจ แจ่มแจ้งในขันธ์ห้า

การกล่าวธรรม เพื่อเตือนสติ แก่สาวกผู้ศรัทธาหยั่งลงแล้ว ผู้กำลังจะทำกาละ หรือผู้ใกล้ทำกาละ

เหมาะสำหรับผู้ได้ศึกษา ได้เข้าใจใน ปฏิจจสมุปบาท มาก่อนแล้ว

คิด พูด ทำ ก็คือ กรรมทางใจ กรรมทางวาจา กรรมทางกาย หากไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบ ว่า กรรมเหล่านี้ ล้วนเกิดจากจิต และไม่รู้ชัดจิต ตามความเป็นจริง คือ ไม่เห็นปฏิจจสมุปบาท คิด พูด ทำ เหล่านั้น ย่อมเป็นอัตตา เป็นการเดินทางผิดทั้งสิ้น อริยมรรคเท่านั้นที่จะทำให้เห็นปฏิจจสมุปบาท อริยมรรคเท่านั้นที่จะทำให้ออกจากอัตตาได้ หากอริยมรรคเกิด คิด พูด ทำ นั้นจึงจะเป็นกุศล

สักกสูตร พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๔ หน้าที่ ๑๐๐

ธรรมทั้งปวงที่มีในฝั่งนี้ คือ สังขตธรรม ขันธ์ห้า เป็นหนึ่งหมวด หนึ่งกลุ่มธัมมะ ในระบบสังขตธรรม แต่ไม่ใช่ สังขตธรรมทั้งปวง จะบัญญัติลงในขันธ์ห้า นี้ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา

เครื่องอยู่ของพระอริยะ ล้วนเป็นเครื่องอยู่อันประเสริฐ เป็นเครื่องอยู่อันประกอบด้วยกุศล หากเกิดในเสขะ เครื่องอยู่นั้น ก็คือการเดินมรรค คือกรรมไม่ดำไม่ขาว เป็นกุศลกรรม หากเกิดในพระอเสขะ เครื่องอยู่นั้นก็คือ กุศลธรรม

ในกามภพ กรรมที่เกิดง่ายที่สุดคือกรรมใด? กรรมที่เกิดได้แสนยาก คือกรรมใด?

สัตว์ที่เกิดแล้ว จะล่วงพ้นความตายไม่ได้ เวลาเหลือไม่มาก เราควรใส่ใจเรื่องอะไรดี?

การอบรบจิต การอบรมปัญญา ต้องอาศัยความจริง คือ ความรู้ในอริยสัจ ความรู้ในปฏิจจสมุปบาท ขณะอบรมจิต อบรมปัญญา ต้องน้อมไปในความจริงนั้น ต้องน้อมไปในการทวนกระแส