ตามรอยพระตถาคต

เมื่อวิเวก สงัดแล้วจากกามสัญญา ความดำริในกาม พยาบาท เบียดเบียนย่อมไม่มีในสมัยนั้น การเจริญสติเป็นฐานะที่จะเกิดขึ้นได้ ในปัจจุบันขณะ ก็เช่นกัน หากมีศรัทธา มีฉันทะ ก็เป็นฐานะที่เราจะระลึกถึงคำสอน แล้วโยนิโสมนสิการ จนเห็นแจ้งในธรรมได้ ทั้งนี้จะต้องวิเวก คือสงัดจากกามสัญญา ซึ่งฐานะของฆราวาสนั้น การจะวิเวกในปัจจุบันขณะ ก็อาจจะเกิดขึ้นได้ยาก ตามเหตุปัจจัย

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๔ หน้าที่ ๒๗

สิ่งใดอาพาธ สิ่งนั้นควรเห็นว่าเป็นอนัตตา สิ่งที่ไม่อาพาธ สิ่งนั้นควรเห็นว่าเป็นอัตตา แต่ไม่มีสิ่งนั้นเลยในฝั่งนี้ ไม่มีสิ่งใดเลยในฝั่งนี้ที่ไม่อาพาธ

การเจริญอนุสสติ

ระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงสิ่งที่เราศรัทธา แล้วมีความสุข แต่จะเป็นการเจริญสติ ต้องเห็นธรรม เห็นความจริงของทุกข์ทั้งปวงด้วย

การจะถึงที่สุดแห่งทุกข์ อาศัยสัญญาและใจ ของสัตว์ เราบัญญัติโลก ความเกิดแห่งโลก ความดับแห่งโลก และข้อปฏิบัติ ที่ให้ถึงความดับแห่งโลก ในร่างกายที่มีประมาณวาหนึ่ง มีสัญญา มีใจนี้เอง

ปฏิจจสมุปบาท กุศล อกุศล อริยสัจ อาหารสี่ เหล่านี้คือ ความรู้ที่เป็นสัมมาทิฏฐิ

ไม่รู้อริยสัจ ไม่รู้อริยศีล คือ ไม่รู้กุศล ไม่รู้อกุศล ย่อมไม่อาจไปถึงกุศลธรรม ไม่อาจถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบได้

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๒ หน้าที่ ๔๒๑

มีศีล แต่ยังเป็นอกุศลก็มี มีศีล ไม่เป็นอกุศล เป็นอริยะศีล เป็นอย่างไร? ต้องใส่ใจฟังให้ดี

สัมมาทิฏฐิ เป็นอย่างไร คือ ความรู้ในทุกข์ (ความทุกข์) ความรู้ในทุกขสมุทัย (เหตุเกิดแห่งทุกข์) ความรู้ในทุกขนิโรธ (ความดับแห่งทุกข์) ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา (ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์) ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่ พิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในจิตอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในจิตอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในจิตอยู่ หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘จิตมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) อยู่ และไม่ยึดมั...

ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางสายเดียว เพื่อความบริสุทธิ์ของ เหล่าสัตว์ เพื่อล่วงโสกะและปริเทวะ เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งนิพพาน ทางนี้ คือ สติปัฏฐาน ๔ ประการ

“สิ่งใดสิ่งหนึ่ง มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวง มีความดับไปเป็นธรรมดา”

“ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางเดียว เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อล่วงโสกะและปริเทวะ เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งนิพพาน ทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔ ประการ

ปฏิจจสมุปปันนธรรม เป็นอย่างไร คือ เป็นสภาวะไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันและกัน เกิดขึ้น มีความสิ้นไป มีความเสื่อมไป มีความคลายไป มีความดับไปเป็นธรรมดา

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๑ หน้าที่ ๓๐๖ องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญความเพียร ๕ ประการ

อริยสาวก เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่เห็นความเกิดและความดับ อันประเสริฐ ทำลายกิเลสให้ถึงความสิ้นสุดแห่งทุกข์โดยชอบ

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๑ หน้าที่ ๑๖ โยคสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๙ หน้าที่ ๑ อวิชชาสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๐ หน้าที่ ๓๕๓ ปฐมนิทานสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๗ หน้าที่ ๗๘ อุทานสูตร

มาตุคามผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา เป็นอย่างไร คือ มาตุคามในโลกนี้เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาเห็นทั้งความเกิดและความดับอันเป็นอริยะ ชำแรกกิเลสให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๓ หน้าที่ ๒๔๕ มาคัณฑิยสูตร

พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๖ หน้าที่ ๓๔ ปัจจยสูตร