Łapacz słów. Podcast o języku

Czy zwierzęta wiedzą, że istnieją? Czy potrafią mówić o nieobecnych? I co właściwie znaczy „rozmawiać”, gdy próbujemy to robić z innym gatunkiem? W drugiej  części rozmowy o języku zwierząt razem z kognitywistą prof. Marcinem Urbaniakiem przyglądam się badaniom nad komunikacją delfinów, kontrowersjom wokół gorylicy Koko, cierpieniu zwierząt w ogrodach zoologicznych i marzeniom sennym zwierząt poza...

W tym odcinku rozmawiam z kognitywistą, filozofem umysłu, badaczem komunikacji międzygatunkowej i praktykiem w dziedzinie dobrostanu zwierząt prof. Marcinem Urbaniakiem. Opowiada o języku pszczół, żartach papug, echolokacji nietoperzy i tym, dlaczego myślenie i komunikacja nie zawsze wygląda tak, jak lubimy o tym myśleć z ludzkiej perspektywy. W związku z tym, że była to bardzo ciekawa i długa roz...

Jak wygląda językotwórstwo od kuchni? Opowiada Jan van Steenbergen, niderlandzki lingwista, tłumacz i twórca języków sztucznych. Pasjonata języka polskiego. Rozmawiamy o tym, jak z dziecięcej zabawy można dojść do prajęzyków, alternatywnych historii i filmowych dialogów dla prehistorycznych wiedźm. I dlaczego esperanto, choć „najprostsze”, bywa zbyt nudne, by się go nauczyć.  A także: czy można za...

Jak mówisz na foliową torbę: „zrywka”, „reklamówka”, a może „siatka”? I czy u Ciebie w domu buty się zakłada… czy ubiera?  W tym odcinku „Łapacza Słów” zapraszam Cię w podróż po językowej mapie Polski – nie tej z podręczników, tylko z podwórek, miasteczek i wsi. Moim gościem jest Michał Świetliński, twórca projektu Świetlan Maps, który codziennie zbiera, bada i publikuje mikroregionalizmy – słowa,...

Baskijski to „język stworzony do magii i zdrady” - tak uważał pewien XVII-wieczny inkwizytor, i choć to zdanie sprzed wieków, do niedawna mówienie euskarą - jak nazywają swój język sami Baskowie -  bywało uznawane za prowokację. W czasach generała Franco wystarczyło odezwać się po baskijsku, by usłyszeć: ¡Habla cristiano! – „Mów po chrześcijańsku!” Czyli po kastylijsku.  Przez lata nie wolno było...

Dlaczego Makbet się waha, a Hamlet myśli zbyt długo? Jak Szekspir pokazuje traumy, konflikty wewnętrzne, a nawet coś, co dziś nazwalibyśmy depresją czy zaburzeniem osobowości? I co to wszystko mówi o języku jako narzędziu, które nie tylko opisuje świat, ale kształtuje nasze myśli i emocje? W tym odcinku " Łapacza słów" spotykam się z prof.  Robertem Johnsonem, psychologiem i autorem książki "Szeks...

Czy język może zdradzić obniżony nastrój, zanim pojawią się objawy klinicznej depresji? Dlaczego dzieci mówią tak, jak myślą ich rodzice? Jaką rolę w tym wszystkim odgrywa… czasownik? I czy można poprawić nastrój, czytając na głos zdania o sprawczości, nawet jeśli się w nie nie wierzy? Ta rozmowa to opowieść o tym, że język nie tylko opisuje świat – on go tworzy. I o tym, że warto uważać na to, co...

To odcinek lekko wakacyjny, pachnący jeziorami i trzcinami. W rozmowie z socjolingwistą i badaczem mazurskiej tożsamości prof. Piotrem Szatkowskim odkrywamy, czym jest mazurskość jako doświadczenie graniczne: między Niemcami a Polską, między „jo” a „tak”. Opowiadamy o słowach, które zarastają jak stare cmentarze, i o tych, które odzyskują życie w dziecięcych recytacjach, przekładach „Małego Księci...

Zapraszam na odcinek o sztuce przewidywania, czyli predykcji. To genialna funkcja naszego mózgu skracająca drogę do sensu. Dzięki niej rozumiemy zdania, zanim się skończą, kończymy cudze myśli, śmiejemy się z półsłówek i łapiemy memy, które nie mają żadnego sensu… o ile nie zna się kontekstu.   Gościem odcinka jest psycholog prof. Jakub Szewczyk zajmujący się jezykiem, który wytłumaczy, dlaczego r...

Chciałabym dziś was zaprosić w językową podróż przez kulturę Łemków.  Kim są? Dziś w Polsce największe ich skupiska znajdują się w Małopolsce, na Dolnym Śląsku, Warmii i Pomorzu Zachodnim. Znaleźli się tam wskutek przymusowych przesiedleń po II wojnie światowej.  Historycznie zamieszkiwali tereny Beskidu Niskiego i część Beskidu Sądeckiego, obszar zwany Łemkowyną. To naród podzielony między Polskę...

Czy język może sprawiać, że czujemy się bezpiecznie albo, że czujemy się pomijani? W tym odcinku z moim gościem, językoznawcą, aktywistą kolektywu Rada Języka Neutralnego, Szymonem Miśkiem przyglądamy się temu, jak język włącza – albo wyklucza – i co można zrobić, żeby mówić uważniej. I czy taki język jak polski - sztywno przywiązany do płci i rodzaju - można odrobinę poluzować. No i czy przez to...

Mówisz w wielu językach? Zastanów się, kim naprawdę jesteś. Różne języki zmieniają nasze wspomnienia, oddziałują na zasady moralne, a nawet osobowość, skłaniają do bardziej ryzykownych zachowań i emocjonalnych decyzji. Bo język to niezwykle potężna narzędzie. W tym odcinku podkastu rozmawiam o tym ze znaną badaczką wielojęzyczności prof. Vioricą Marian. Rozmowa odbyła się po angielsku, ale dzięki...

Ten odcinek podcastu przeniesie nas do starożytnego Egiptu. Ale na początek - powiedzmy sobie szczerze: co wiemy o hieroglifach? Pełno i ch w popkulturze, ale wiedza większości z nas pochodzi z filmów o Indiana Jones i gier z Larą Croft. Dziś też komunikujemy się głównie obrazkami, gifami i emotikonami. Czy to znaczy, że wracamy do czasów starożytnego Egiptu? Przez wieki myślano, że hieroglify to...

Zaglądamy pod powierzchnię – nie tylko ziemi, ale i języka. Czym jest śląskość? Czy godka to tylko język, czy też klucz do tożsamości? Rozmawiamy o tym, jak być Ślązakiem bez kompleksów, co to znaczy „mieć Śląsk w sobie” i dlaczego nie trzeba wybierać między tradycją a nowoczesnością. To opowieść o przynależności, dumie i głosie, który często za słabo słychać. Become a supporter of this podcast: h...

Co sprawia, że zwykłe słowo staje się nazwą własną? I dlaczego granica między nazwą a zwykłym  wyrazem wcale nie jest taka oczywista, mimo prób jej ustalania w przepisach i słownikach? razem z prof. Magdaleną Graf zanurzam się w świat onomastyki – czyli nauki o nazwach własnych.  Rozmawiamy o tym, jak badanie imion, nazwisk czy nazw miejsc potrafi odkryć przed nami dawne zwyczaje, ślady migracji a...

Czy „dupa” zawsze była brzydka? Czy przekleństwa mogą podnieść morale w pracy i dlaczego czasem pomagają przetrwać ból? W tym odcinku przyglądam się przekleństwom z każdej strony – emocjonalnej, neurologicznej, społecznej i językowej. Będzie o lalochezji, czyli słownym znieczuleniu, o zespole Tourette’a, funkcji fatycznej języka i o tym, dlaczego „kobieta” kiedyś obrażała bardziej niż dziś „k…a”....

W tym odcinkuprzyglądam się językowi kaszubskiemu – jego unikalnemu alfabetowi, brzmieniu.  Moim gościem jest specjalista od tego języka, jego nauczyciel Maciej Bańdur. Opowiada, jak się myśli i mówi po kaszubsku, co przeczytać w tym języku i gdzie można go posłuchać oraz - co czyni go wyjątkowym.  Fragmenty "Krainy lodu" po kaszubsku pochodzą z kanału: https://www.youtube.com/watch?v=BBQzrSKwQYM...

Czy zastanawialiście się kiedyś, ile lat ma język polski? Odpowiedź może was zaskoczyć, bo języki nie mają metryczki. A czy kiedykolwiek istniał jeden język, którym mówili wszyscy Słowianie? Ba, wszyscy Europejczycy? Jak daleko możemy się cofnąć w historii języka? Który z dzisiejszych języków słowiańskich jest najbliższy prasłowiańskiemu?   Ze slawistą, językoznawcą historycznym doktorem Markiem M...

Nasz mózg nie został stworzony do czytania. Ewoluował w czasach, kiedy nikt nawet nie pomyślał o literach. W tym odcinku podcastu neurobiolog profesor Katarzyna Jednoróg wyjaśnia, jak nasze mózgi musiały się dostosować, by zacząć czytać. I dlaczego jednym idzie to lepiej niż innym.  Rozmawiamy też o tym, jak czytanie nas zmienia i czy lepiej czytać fikcję czy fakty, pismo odręczne czy druk, książk...

Czym jest błąd językowy i dlaczego w Internecie tak wiele osób lubi innym zwracać uwagę na błędy.  Czy to przejaw lingwicyzmu, czyli dyskryminacji językowej? Pierwotnie lingwicyzm oznaczał dominację językową w okresie kolonializmu, ale dziś to też piętnowanie regionalnych odmian języka i tropienie błędów popełnianych przez innych. Skąd w nas przekonanie o konieczności bronienia „poprawności” język...

Kiedy w naszym mózgu pojawia się jezyk? Zajrzyjmy w fascynujący świat wczesnych etapów nabywania mowy –  a zaczyna się to jeszcze przed narodzinami! Już wtedy mózgi płodów analizują informacje dźwiękowe, ucząc się różnicowania tonów i reagują na mowę. Noworodki potrafią rozróżnić melodię języka słyszanego w okresie prenatalnym od innego języka. Pod koniec pierwszego roku życia maluchy uwrażliwiają...

Słowa przywódców często pociągają za sobą czyny o ogromnych konsekwencjach. Wpływają na to, jakie normy i wartości są uznawane za oczywiste. Jeśli liderzy zaczynają uważać poniżanie innych czy brak szacunku za coś akceptowalnego, to te postawy przenikają do społeczeństwa. W efekcie zmieniają się nasze wyobrażenia o tym, co jest normalne, a co nie.  W tym odcinku podcastu razem z medioznawcą i reto...

Język ojczysty - kiedy słyszymy takie określenie, to przychodzi nam do głowy dbałość o język polski, prawda? Tylko… nikt w zasadzie nie zastanawia się nad tym, co to znaczy język polski - czy to ten, ogólnonarodowy, którego uczą nas w szkołach? Czy może ten, którym mówimy w domach - a bardzo różnie mówimy w zależności od miejsca, w którym mieszkamy: po śląsku, kaszubsku, mazursku, podlasku, krakow...

W tym odcinku przyjrzymy się bardzo niezwykłym językom: wizualno-przestrzennym. W Polsce takim językiem jest polski język migowy. Większości – słyszącej większości - wydaje się często, że taki język to rodzaj „pokazywanki” – prosty system służący grupie ludzi z niepełnosprawnością. To stereotyp. Wiele osób myśli, że znaki języków migowych to po prostu próby naśladowania kształtu przedmiotów, zwier...

Czy kiedykolwiek dostaliście od urzędu pismo, z którego niemal nic nie zrozumieliście? Albo podpisaliście umowę ubezpieczeniową lub bankową w zasadzie bez czytania? Kto tego nie zrobił?! Dlaczego język urzędów musi być tak zagmatwany i czy… na pewno musi taki być? O tym rozmawiam z językoznawcą, upraszczaczem języka prof. Tomaszem Piekotem. Mówimy także o tym, jak to się dzieje, że Polacy potrafią...