Eksire Marefat | پادکست اکسیر معرفت

خاندان برغانى يكى از نامدارترين خاندان‌ها در ميان علما بودند. از ميان اين‌ها، در اين گفتار احوال كوچك‌ترين عموى حضرت طاهره، ملاعلى برغانى كه نام او نيز در كتاب ايقان بيان شده را وارسى مي‌كنيم. او هم به لحاظ‌هايى احوالى مشابه ملا عبدالخالق داشت كه زندگى‌اش كمكى به فهم برخى بينش‌ها خواهد نمود 

ملا عبدالخالق يزدى كه از بزرگ‌ترين علماى شيخيه بود، همه دردها و آزارها از سوى ساير علماى مشهد را طاقت آورد. از دست دادن فرزند جوانش هم سبب نشد هرگز دلش بلرزد، اما تنها آن زمانى از اعتقاد خود به آيين بابى دورى گرفت كه ناسازگارى ديد ميان آن تصويرى كه از جنبش جديد در ذهن خود داشت با آن‌ چيز كه واقعيت امر بود. 

در كتاب ايقان از چندين نفر از بزرگان فضلا نام برده‌اند كه امر حضرت باب را گردن نهادند. احوال دو نفر از اين افراد بسيار با آن كسان ديگر تفاوت‌ها دارد، كه آن تفاوت خود مي‌تواند منبع بينش‌ها باشد. در اين گفتار آغاز احوال يكى از اين دو شخص، ملا عبدالخالق يزدى را وارسى خواهيم نمود. 

تاملى در آثارى كه از انديشمندان دينى قرون پيشين باقى مانده نشان مي‌دهد كه ايشان هم به محدوديت‌هايى كه كتاب الهى و دين مي‌توانسته در راه عقل و انديشه بشرى بگذارد واقف بوده‌اند و آنان هم كوشيده‌اند مقام و موقف عقل آدمى و آزادى و اختيار او را محفوظ نگاه بدارند

اگر آن چيز كه از سوى پروردگار از بشر انتظار مي‌رود تسليم در برابر اراده او باشد كه در كتاب‌هاى الهى ظاهر شده، آن‌گاه اختيار بشرى و آزادى انديشه و افكار چه مي‌شود؟ اين گفتار كوشش خواهد داشت تا با لحاظ كردن برخى دوره‌هاى خفقان در تاريخ، گوشه‌هايى از اين مساله را وارسى كند. 

شايد در ميان پيروان اديان، عالي‌ترين نمونه محويت و فنا نمونه انيس زنوزى بود كه حتى جسم و جسد او هم با جسم و جسد محبوبش الهى‌اش يكى شد. اما حتى در رفتار او هم مي‌توان به خوبى نشانى از اين ديد كه مفهوم فنا، ويرانى و كشتن استقلال فرد نيست. 

تا آنجا به داستان عشق مربوط است ديوارى از جنس تن كه ميان عاشق و معشوق حائل شده هرگز نمي‌گذارد آن يگانگى راستين بين اين دو برقرار شود و همواره آن حس تلخ دلتنگى كه ناشى از همين جدايى محتوم و ابدى هست آزار مي‌دهد. حضرت باب آن‌چنان اين حجاب غيريّت را سوختند كه به حقيقت، يگانگى‌اى با معشوق و محبوب ظاهر گرديد

آن درجه از يقين كه فراتر از دانش باورى به آن چشم آگاهى يا چشم باورى گفته بودند لازمه‌اش به دست آوردن چشمى تيزبين است كه از پس پشت پرده‌ها، بتواند موقعيت امروز آدمى را بر اساس كل جهان هستى و هم همه مراحل زندگى در نظر آورده باشد. 

هر چند در متون اديان درجات مختلف معرفتى را لحاظ كرده اند براى تشويق مردمان به سوى نيكويى و فضيلت‌هاى اخلاقى، و لذا سخنى از بهشت و دوزخ هم هست، اما عاليترين درجات معرفت را در همان متون با وضوح تمام مرتبه ى ديگرى توصيف نمودند.

نزديكى و پيوند ميان يك فرد با فعاليت‌هايى يا انسان‌هايى كه خود را شيفته آنها مي‌داند درجات و مراتب متفاوتى دارد. فرق بسيار است ميان آن كس كه دستى از دور بر آتش دارد تا آن كسى كه پروانه‌ وار خود را با آتش يكى كرده است. 

بر اساس ديدگاهى در متون اديان، مادي‌ترين چيزها مي‌تواند شخص را به عالي‌ترين درجه‌هاى معنويت رهنمون شود و آن چيزها كه همواره معنوى انگاشته مي‌شدند چه بسا كه شخص را به پست‌ترين ورطه‌ها سقوط دهند. اين گفتار خواهد كوشيد ديدگاهى نسبت به مفهوم انقطاع و وارستگى به دست دهد تا پرتويى بيفكند بر تميز و تفكيك ميان همچو مواردى 

از متن كتاب‌هاى آسمانى اين معنى فهم مي‌شود كه مرز بسيار باريكى قائل شده‌اند ميان مفهوم آن‌ چيزها كه مادى و بشرى انگاشته مي‌شوند با آن‌ها كه الهى يا روحانى تلقى شده اند. اين گفتار مي‌كوشد تا از همين مرز باريك سودى ببرد براى فهم برخى نكته‌هاى معرفتى 

در طول تاريخ كسانى ظاهر شده‌اند كه در سطحى فراتر از ارزش‌هاى تثبيت شده زمان، خودشان ملاك و ميزانى براى بازتعريف ارزش‌هاى دوران بعد از خود شده‌اند. در اين گفتار ابتدا زبان رمزى اديان در اشاره به اين كسان بحث خواهد شد و بعد احوال يكى از اين افراد در تاريخ هم وارسى خواهد شد. 

اخلاقياتى كه در ديانت مبنايش را بر شورى عاشقانه نسبت به نشانه  حضرت محبوب در جهان هستى گذاشته‌اند، قدرى ناملموس و دست نيافتنى به نظر مي‌رسد. اين گفتار تلاشى خواهد داشت تا اين بينش را به نحوى اين جهانى‌تر به گفتگو بنشيند.

در متون عارفان از نشانه‌هاى پروردگار در جهان هستى و اين‌ كه اين مي‌تواند شورى عاشقانه در وجود عارف دراندازد صحبتى بود. در اين گفتار كوششى خواهد بود تا از همين سنت نيكو سودى برده شود براى پايبندى به اخلاق در همين روزگار مدرن. 

بخش مهمى از نقش اساسى ديانت، كمك به ترويج و نهادينه كردن اصول اخلاقى در جان و روان مردمان بوده است. در ايفاى اين نقش گاهى بينشى نسبت به موقعيت انسان در كليت جهان هستى پديد آورده، گاهى هم مخاطب را به رشد آدمى در جهان پس از مرگ متوجه نموده. اما شيرين‌ترين و عميق‌ترين راه، جايگزين كردن حس تكليف است با عشقى عميق. در اين گفتار به نشانه همين روش در آثار عارفان ايران‌زمين اشاره‌اى خواهيم داشت.

در پديد آوردن مشكلات امروز در جامعه ايران، مسئوليت مردمان هم كمتر از علما نبوده، به خصوص تا آن‌جا كه به برخورد ايشان با ظهور جديد الهى در اين روزگار مربوط مي‌شود. در اين گفتار صحبتمان در خصوص مساله نژادپرستى را پى مي‌گيريم، نيز درباره روابط حكومت و شهروندان مطالبى بيان مي‌كنيم تا نقد حضرت بهاءالله بر رفتار مردمان را بهتر فهم كنيم 

اگر طبقه علما مورد نقد قرار گرفتند در خصوص كاركردشان در اين چند قرن اخير تاريخ ايران، و به خصوص از دوران پس از ظهور جديد، اما شانه مردمان نيز از مسئوليت خالى نيست. در اين گفتار براى آشنايى با الگوى متون بهايى در برخورد با مسائلى كه دست كم دو سويه دارند به مساله نژادپرستى خواهيم پرداخت.

بر عكس تصوير باژگونه علما در اين چند قرن اخير تاريخ ايران، كسان بسيارى در طول تاريخ كه امروز در دل ايرانيان جاى خاصى دارند خود در شمار علما بودند. بهاء ولد، پدر مولانا «سلطان العلماء» بود، و خود مولانا نيز بر منبر مسجد سخن مي‌گفت. غزالى كه از منابع مهم مولاناست از بزرگترين علما بود. اين گفتار در جستجوى راهى است تا در عين حال كه نقش راستين علما وارسى مي‌شود، شرط انصاف هم در حقشان مراعات گردد 

در كنار حب رياست، حضرت بهاءالله يك دليل اصطكاك علما با ظهور جديد را «عدم معرفت» بيان نموده‌اند. اين‌ كه چگونه مي‌توان بر اساس نبود معرفت، نقدى بر علما وارد كرد و ايشان را مسئول به حساب آورد جاى بحث و گفتگو دارد. چندين صفحه از كتاب ايقان به همين نقد پرداخته است كه اتفاقا مي‌تواند برخورد علما با ساير زمينه‌هاى زندگى اجتماعى ايرانيان را هم توضيح بدهد 

جوّ دوران ظهور حضرت باب چنان بود كه ايشان مقامات عاليه خود را به صورتى تدريجى با مردمان در ميان نهادند. اين‌ كه سود و ثمر ظهور ايشان در همان سال‌هاى آغازين پيش از اظهار مقامات عاليه شان چه بود و اين‌ كه چه اثرى مي‌خواستند و توانستند از راه همان ادعاها بر جامعه ايران بگذارند شايسته بحث و گفتگو است. اين گفتار به پرسشى براى اين پاسخ مي‌پردازد 

ظهور الهى در عصر جديد نيامده است تا معانى پوشيده در متون كتب آسمانى قبل را براى پيروان آن اديان بشكافد. آن متون مقدسه مسئوليتى كه بر دوش داشتند را در دوران خود ايفا نمودند، ورنه ظهور آن‌ها عبث مي‌بود. پيامبر الهى در اين دوران اگر هم به پشت سر نگاه مي‌كند هدفش خلق تمدنى نوين است، به كمك بازتفسير عناصرى كه مردمان بدان انس داشته‌اند. 

همواره در زمان ظهور پيامبران الهى اين اعتراض بر ايشان وارد ميامد كه لحن آثار ايشان براى شنوندگان كلام ايشان نامأنوس به نظر ميامده. اما اين اعتراض به نحو شديدترى بر متون وحيانى در ظهور حضرت باب و حضرت بهاءالله وارد شده. دليل آن تفاوت اساسى در سبك و سياق آثار مقدسه در اين دوره از رشد تاريخ بشرى است كه در اين گفتار بدان پرداخته شده 

پروردگار شنواست به آن‌چيز كه تمامى تاريخ بشرى و همه جامعه انسانى به صورت يك كل بر گوشش نجوا مي‌كند. تعاليم اديان در هر دور و آن‌ چيز كه در متن كتاب آسمانى گنجانده مي‌شود بدون شنيدن اين نجوا نيست. حالِ جهان انسانى اگر متفاوت بود، متن كتاب آسمانى هم به گونه ديگرى نازل مي‌شد. اما فرق است بين آن نجوا كه از زبان بشر به گوش رسيده با انعكاس همان سخن در كلام حضرت پروردگار

با توجه به اين‌كه محور تمامى تعاليم ديانت بهايى تحقق صلح و يگانگى در سطح جهانى است، گفتگويى خواهيم داشت پيرامون اين‌كه كتاب ايقان چگونه مي‌توانست نقشى در اين باره ايفا بكند. در عين وارسى اجمالى چند موضوع، در اين باره سرتيترهايى به دست داده مي‌شود تا بعد تر با تفصيل بيشترى مورد بحث قرار بگيرند