PrzySłowie

"Pluć sobie w brodę", "wyrzucać coś sobie", "mieć z kimś na pieńku" - to tylko przykłady polskich frazeologizmów. W tym odcinku pokazujemy błędy i historie niektórych frazeologizmów, czyli utrwalonych w języku połączeń wyrazów, które mają swoje własne, często przenośne znaczenie, niezależnie od znaczeń poszczególnych słów.

W Polsce funkcja pierwszej damy wiąże się jedynie z obowiązkami reprezentacyjnymi. Małżonka prezydenta nie ma obowiązku występować publicznie, ale zazwyczaj to czyni. Pojęcie "pierwsza dama" funkcjonuje w polszczyźnie od niedawna: dopiero w III Rzeczypospolitej zaczęto tak określać żonę prezydenta. A jak nazwalibyśmy męża... prezydentki? W Polsce jeszcze nie musimy się nad tym zastanawiać, ale wśr...

Czasem łatwo się pomylić. Cenzura brzmi podobnie jak cezura, adopcja - jak adaptacja, a ewaluację można pomieszać z ewolucją. Choć brzmią podobnie, to ich znaczenia są od siebie mocno oddalone. W tym odcinku mówimy o paronimach, czyli wyrażeniach mocno zbliżonych w mowie i zapisie - a może w czymś jeszcze?

Nie na mapie, nie w historii, a w języku. Skąd wzięła się nazwa "Polska"? Pochodzi od "pola" i "Polan", ma także wiele wspólnego z przymiotnikiem. Oprócz "Polski" na tapet bierzemy także inne państwo, nazywane przez Polaków "Włochami", a przez resztę świata "Italią". Zagadką zdaje się też być nazwa kraju naszego sąsiada - "Niemcy".

Słowniki polszczyzny mają zasadnicze znaczenie dla rozwoju i użytkowania języka, pomagając w rozumieniu znaczenia słów, poprawnej ortografii i fleksji, a także w nauce i pisaniu. Czy dziś istniejące słowniki są przeżytkiem, które nadążają nad zmianami?

Słowo "popełnić" ma źródło w słowiańskim rdzeniu, który wywodzi się od starosłowiańskiego "popełniti", oznaczającego "robić, wykonywać, popełniać". W słowiańskim słowniku wyraz "popełnić" znaczy "wykonywać, czynić, popełniać". Co można popełnić, a czego popełnić już "nie wypada? Skupiamy się na przykładach nadużywania słowa "popełnić". 

Rynek kusi ofertami analizy pisma pod kątem cech osobowości. Czy brak pętelki w literze "t" może powiedzieć coś prawdziwego o człowieku? Mateusz Adamczyk wyjaśnia, co według badań naukowców można wyczytać ze sposobu pisania, jak traktować analizy grafologiczne i gdzie w tym wszystkim badania pismoznawcze.

Matury dobiegły końca i jak zawsze wzbudziły spore zainteresowanie - nie tylko samych uczniów i uczennic. A największe dyskusje wywołały, jak zawsze, tematy z języka polskiego. Jaka była tegoroczna matura? Z którymi zagadnieniami uczniowie mają najczęściej problem i czego brakuje w dzisiejszej edukacji polonistycznej? Gościni: Katarzyna Kucharska, polonistka, autorka kursów maturalnych i platformy...

Słowo "sztuka" przyszło z Niemiec i pierwotnie oznaczało część czegoś lub pojedynczy egzemplarz. Z czasem "sztuką" zaczęto nazywać szczególnie zręczne działania, na przykład "sztukę walki". Dziś sztuka to przede wszystkim działaność artystyczna. Jak ma się do sztuczności? 

Odpowiadamy na wiecznie powracające pytanie: czy można całkowicie uprościć ortografię. Przeciwko tej propozycji są pisownia i wymowa. Gdybyśmy tak zrobili powstałby niezły bałagan pojęciowy. 

W polszczyźnie słowo "dziecko" pojawiło się w XV-XVI wieku i stopniowo zastąpiło inne określenia, takie jak "dziecię". Pierwotnie słowo "dziecko" mogło mieć negatywne konotacje, porównywane do "bachora" lub "bękartu", ale znaczenie to szybko zanikło, historii związanych z tym słowem jest więcej.

Nie wiadomo do końca skąd wziął się w kulturze, ale gest ten znany jest niemal wszystkich. Pokazywaniu trzeciego palca towarzyszy wiele legend. Jedna z nich sięga wojny stuletniej, inna w poszukiwaniu genezy tego gestu odsyła do starożytności. Przytaczamy kilka najpopularniejszych teorii o tym słynnym geście.

Cokolwiek powiesz po łacinie, brzmi mądrze - mówi jedno z przysłów. W polszczyźnie często spotykamy wyrażenia wywodzące się z tego języka, zwłaszcza w środowisku prawniczym i naukowym. Expressis verbis, in spe, ad vocem i wiele innych przykładów przytacza Mateusz Adamczyk. I wyjaśnia, jak poprawnie używać latyznimów na co dzień.

Tym razem zajmujemy się problemem o komunikacji z pasami. Mówimy o psim języku i ciągłych próbach stworzenia języka, którym człowiek z psem porozumiewać mógłby się słowami. Eksperymenty z badaniem półkul mózgowych, badania nad szympansami, znany psi duet, który daje szansę na lepsze porozumienie psa i człowieka. Psi klub dyskusyjny? Czemu nie...

W Dniu Matki autor bada etymologię tego słowa. Z językowego punktu widzenia najbardziej pierwotną formą słowa "matka" jest "mać". - Od niej powstały macierz i maciora. Te wyrazy pierwotnie oznaczały matkę, która urodziła dzieci.

Podnosić do góry, akwen wodny czy pełny komplet. Odcinek o redundancjach, czyli wyjątkowych połączeniach językowych. Skąd wzięły się w języku pleonazmy i jak używać ich poprawnie? Zapraszamy do posłuchania kolejnego odcinka.

Czym różni się język coacha od języka doradcy, mentora czy nauczyciela? Jakie cechy lingwistyczne i stylistyczne pozwalają na budowanie relacji, stawianie celów i wspieranie procesów zmiany? Analizujemy typowe konstrukcje gramatyczne i frazeologiczne, które charakteryzują wypowiedzi coachów, takie jak pytania otwarte, parafrazy, metafory oraz język niedyrektywny.  Rozmawiamy także o potencjalnych...

Pani Katarzyno, Kasiu czy Pani Kasiu? W dzisiejszym odcinku "Przysłowia" o tym, dlaczego czasami w kontakcie z innymi łatwiej nam mówić po imieniu niż per "Pan/Pani" i jak zachowując zasady grzeczności skrócić dystans w komunikacji. Wyjaśniamy też, kiedy nie należy go skracać i kto pierwszy powinien zaproponować zmianę w zwracaniu się do siebie.

Ciekawostki językowe tym razem dotyczą słów podobnych i różnych... Homografy są pisane tak samo, ale różnią się znaczeniem lub wymową. Homonimy mogą być jednym lub nawet obydwoma. Aby pomóc zapamiętać, pomyśl o etymologii: homofony mają ten sam dźwięk, homografy mają tę samą pisownię, a homonim... pochodzi od greckiego słowa oznaczającego "nazwę".

Mieszkańcy Podhala stanowią niezwykle barwną i interesującą grupę etnograficzną. Gwara góralska to terytorialna odmiana językowa, stanowiąca połączenie polskiego dialektu z językami sąsiadów. Gwara podhalańska jest rozpoznawalna w całej Polsce, a rodowici górale dbają, by nie zanikała pomimo upływu czasu.

Paragonik, fakturka i siateczka. Skąd wzięły się zdrobnienia, co mówią o użytkownikach języka i co robią polszczyźnie? 

Kolejnym etnolektem, któremu przygląda się Mateusz Adamczyk jest śląszczyzna. Wyjaśniamy jakie są granice śląszczyzny w języku, czym się przejawia i dlaczego nie należy mylić jej z gwarą śląską.

Dlaczego w Krakowie i niemal w całej Małopolsce wychodzi się "na pole" a nie "na dwór"? Jakie są jeszcze inne elementy typowej krakowskiej gwary i czy jest to powoli zanikający sposób mówienia?

Z gwarą poznańską kojarzy się m.in. słowo "pyra" czyli "ziemniak". Z czym można jeść pyry i jakie inne słowa są typowe dla poznańskiej gwary oraz skąd się wzięły? Zapraszamy na językwą podróż do Poznania. 

Rozmowa o Kaszubach i kaszubszczyźnie ze Stasią Budzisz - absolwentką filologii polskiej i rosyjskiej oraz Polskiej Szkoły Reportażu. Stasia jest też dziennikarką współpracującą z "OKO.Press" i "Krytyką Polityczną" oraz autorką książki "Welewetka. Jak znikają Kaszuby".