Kopuk Bağlar

Konuğumuz İsmail Gezgin ile mezarların dilinden ölüm ritüellerini okuyor; insan–inanç ilişkisinin tarihsel dönüşümü üzerinden inancın en erken izlerini arkeolojinin sahasında sürüyoruz. 

Konuklarımız Aslı Odman ve İlkay Nişancı ile kaldığımız yerden devam ediyor; Yavaş Ölüm belgeseli üzerinden yıkımın ardından yasın politikasını, umudun kolektif imkânlarını ve eylemin neden ertelenemez olduğunu konuşuyoruz. 

Konuklarımız Aslı Odman ve İlkay Nişancı ile, “Kalkınma kimin için, yıkım kimin payına düşüyor?” sorusunun peşine düşüyoruz. Yavaş Ölüm belgeseli odağında, Elbistan Ovası’nda derinleşen ekolojik ve toplumsal yıkımı; buna eşlik eden yaşam, direniş ve umut ihtimallerini konuşuyoruz.

Konuğumuz Gülhan Balsoy ile sokağın kadınlar için istisnai değil tarihsel olarak sürekli bir mekân olduğundan hareketle, Osmanlı’da avare kadınları ve 19. yüzyıl İstanbul’unda kadın yoksulluğunu, görünürlük ve hayatta kalma mücadelesini konuşuyoruz.

Konuğumuz Gülhan Balsoy ile, erkek doktorların “modern tıp” adına kurduğu otoriteyle kadın ebelerin “ihtiyar acuze” diye değersizleştirilmesi ekseninde Geç Osmanlı’da kadın bedeni ve doğum politikalarını konuşuyoruz. 

Konuğumuz Gülhan Balsoy ile Osmanlı emek tarihine toplumsal cinsiyet perspektifinden bakıyor; Cibali Reji Fabrikası’nda çalışan kadın işçileri konuşuyoruz. 

Konuğumuz Meryem Çakır Kantarcıoğlu ile Köy Kanunu ekseninde, Osmanlı’dan erken Cumhuriyet’e devlet–köy ilişkisnin dönüşümünü konuşuyoruz. Köyü; kırsalın yönetimi, nüfusun denetimi, tarımsal alanların düzenlenmesi ve halk sağlığı politikalarıyla birlikte ele alarak ulus-devletin kırsala nasıl yayıldığının izini sürüyoruz.

Keseden bohçaya, evrak ve okul çantasından plastik poşete uzanan geniş bir çizgide; modern hayatın vitrini ama aynı zamanda görünmez bir kuyusu olan çantayı konuşuyor; çantanın Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihsel izlerini ve toplumsal anlamlarını ele alıyoruz. 

Konuğumuz Eray Yılmaz ile “başın uzantısı” hâline gelen şapkayı; fötrden kaskete, melondan silindire uzanan biçimleriyle şapkanın Cumhuriyet tarihini konuşuyoruz.

Apaçık Radyo’nun 30. yılında, radyonun en kadim tanıklarından biri olan mikrofonu konuşuyoruz. Bu özel bölümde, mikrofonda o ilk ses yankılanıyor: “Merhaba Kâinat!” Bertolt Brecht’in “Söz ver bana susmamak için aniden” dizeleriyle, 30 yıldır kâinatın tüm seslerine, renklerine ve titreşimlerine Apaçık Radyo’ya selam gönderiyoruz. Çok yaşa Apaçık Radyo — hep açık kal!

Metropollerde görünmez kılınan; kırsalda hâlâ yaşamı sürdürülebilir kılan, yoksulluğun, dayanıklılığın ve kolektif hafızanın izlerini taşıyan sobayı ve sobanın Osmanlı ile Cumhuriyet tarihindeki yerini konuşuyoruz. 

Bu bölümde yazının kalıcılığıyla sesin uçuculuğu arasında, insanlık hafızasının en kadim tanığı kitabı konuşmaya devam ediyoruz. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan serüveninde kitap; kimi zaman bir güç aracı, kimi zaman bir direniş alanı, kimi zaman da düşüncenin özgürleştiği bir mecra… 

Bu bölümde, sözden yazıya uzanan yolculukta kitabı ve kitabın Osmanlı ile Cumhuriyet tarihindeki serüvenini konuşuyoruz.

Hakan Tosun anısına… İklim krizi ve turizm baskısının gölgesinde bir kıyı kasabasının sahneye dönüştüğü Kaş Tiyatro Festivali'ni, tiyatronun doğayla ve direnişle kurduğu bağı; sanatın nasıl bir ekolojik tanıklığa dönüştüğünü ve Kaş’ın sesinin sahneye nasıl taşındığını konuşuyoruz.

Mezopotamya’nın çamur surlarından Cumhuriyet’in kırmızı duvarlarına uzanan toprak ve emeğin iç içe geçtiği tuğlayı ve tuğlanın dünya ve Cumhuriyet tarihi konuşuyoruz. 

Bozcaada Uluslararası Ekolojik Belgesel Festivali’nin 12. yılına adım atarken, konuklarımız Petra Holzer ve Ethem Özgüven ile birlikte daha yavaş, daha yerel ve daha sahici bir dünyanın izini süren BİFED’i; ekolojik festival anlayışını, alternatif üretim ve paylaşım biçimlerini ve sinemanın doğayla kurduğu bağları konuşuyoruz. 

Bu hafta kaldığımız yerden devam ediyoruz. Elektriğin Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan yolculuğunu, barajların duvarları ardında hapsedilen suların elektriğe dönüşümünü ve bu dönüşümün topluma, zamana ve doğaya bıraktığı izleri konuşuyoruz.

Suyun özgür akışını baraj duvarlarının ardında hapseden, hareketini elektriğe çeviren ama aynı zamanda doğayı, zamanı ve toplumu dönüştüren Hidroelektrik Santrallerini konuşuyor; Cumhuriyet tarihinin kalkınma hayalleriyle örülü barajlarını, bu hayallerin ardında kalan gölgeleri ve ortaya çıkan yaşamı savunma yollarını birlikte hatırlıyoruz.

Ormanların uğultusu, bostanların çeşitliliği, şehirlerin kalabalığı… Hepsi tek bir sese indirildiğinde geriye ne kalır? Monokültürün doğayı ve gündelik hayatı nasıl çoraklaştırdığını, buna karşı çeşitliliğin filizlendirdiği dirençleri konuşuyoruz.

Çayın en yakın dostu olan bardağı konuşuyor; gündelik hayatımızda elimizden düşürmediğimiz, çoğu zaman fark etmediğimiz ama aslında başlı başına bir kültür tarihi taşıyan bu nesnenin izini sürüyor; maşrapalardan ince belli bardağa uzanan yolculuğu ele alıyor ve Osmanlı ile Türkiye tarihindeki yerini tartışıyoruz. 

Yaşar Kemal  Çukurova’yı şöyle betimler: “Toprak yağlı, ışıl ışıldır. Bire kırk, bire elli vermeye hazırlanmıştır. Sıcacık, yumuşaktır.” Emeğin teriyle yoğrulan bu topraklarda, güneşin ve bereketin sofrasına bir kez daha konuk oluyoruz. Bu hafta, kaldığımız yerden Çukurova’nın bereketli topraklarını ve emeğin öyküsünü konuşmaya devam ediyoruz.

Bedahet Tosun anısına...   ​​​​​​​ Yaşar Kemal’in sözleriyle “Çukurova sarı sıcaktır, toz dumandır, sızlayan kemik ve akan terdir; traktör, biçerdöver ve pamuktan eldir.” Bugün biz bu ovayı, emeğin sömürüyle, göçün zorunlulukla ve modernleşmenin ağır bedellerle kesiştiği bir toprak parçası olarak ele alıyoruz; Çukurova’nın Cumhuriyet tarihinde bir yandan umut, öte yandan eşitsizlik ve çelişkiler ü...

Geçen hafta, yangınların gölgesinde — ki biz bu gölgeyi pek serinletici bulmadık — mizah ekolojisine giriş yapmış ve bu hafta da kaldığımız yerden devam ediyor; Osmanlı ve Cumhuriyet’te mizahın çok boyutluluğunu, toplumsal ve politik dönüşümlerle nasıl şekillendiğini konuşuyoruz. Ciddiyetimiz yerinde ama arada gülmekten tarih kitaplarının sayfaları da kıvrılabilir çünkü mizah, sadece güldürmek değ...

Hayatın her alanına sirayet eden; insanların hem kendilerine, hem de cansız varlıkların hallerine verilen tepkiler, anlamlar olarak karşımıza çıkan mizahı ve mizahın Osmanlı ve Cumhuriyet tarihini konuşuyoruz.  

Geçen hafta bıraktığımız yerden devam ediyor ve konuğumuz Şeyma Balcı ile bu hafta da sinemayı konuşuyoruz. Bu sefer kameramızı Cumhuriyet tarihinin sinema serüvenine çeviriyoruz.