PrzySłowie

Czy denaturat ma coś wspólnego z denatem? Czy biegunka ma coś wspólnego z bieganiem? A może staw w ciele człowieka jest powiązany ze stawem - zbiornikiem wodnym? Tym razem dowiadujemy się czy wyrazy, które podobnie brzmią, mają wspólne pochodzenie. 

Anachronizm to celowe lub mimowolne użycie w wypowiedzi elementów językowych (słów, zwrotów, konstrukcji gramatycznych), które nie pasują do epoki, w której dana wypowiedź jest umiejscowiona. Innymi słowy, to błąd chronologiczny w języku, polegający na wprowadzeniu do wypowiedzi elementów językowych, które nie były charakterystyczne dla danego okresu historycznego. W tym odcinku dowiemy się min. s...

Nowych wyrazów uczymy się nie tylko po to, aby móc precyzyjniej wyrażać swoje myśli, ale - jak się okazuje w dzisiejszym odcinku - również dla lepszego funkcjonowania naszego mózgu. Podobno organ czyta nowe słowa w ten sam sposób jak wygraną w kasynie! Zapamiętane przez nas nowe słowo może zadziałać na mózg podobnie jak przyjemne czynności, czyli uruchomić układ nagrody.

Jak wynika z listów, które do mnie Państwo piszą, wiele zmian językowych budzi Państwa niepokój. Ale czy jest się czym martwić? Czy polszczyzna rzeczywiście jest językiem zagrożonym? I jaka jest jej przyszłość? O tym w rozmowie z prof. Katarzyną Kłosińską -przewodniczącą Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN.  

Co wspólnego ma cienki płaszcz z prochem? Tym razem śledzimy nazwy niektórych części garderoby. Wyjaśnienia doczekały się także ubrania określane czasem mianem "ciuchy" i stroje, które kojarzyć mogą się np. ze strojeniem instrumentu.

Mam na imię Kasia czy nazywam się Kasia? Po którym wyrażeniu należy dodać nazwisko? W tym odcinku dowiemy się o zasadach poprawnego przedstawia się.

Przyglądamy się temu, jak po kolei małe dzieci budują w sobie słownik języka, z którym osłuchują się już w łonie matki, przez co mają wrodzone predyspozycje do jego nauki po przyjściu na świat. Jak na wyczucie i jakimi metodami dzieci osłuchują się z gramatyką?  

Rozróżnienie dwóch form zaimka "ta", czyli "tę" i "tą" sięga jeszcze czasów staropolskich. I choć belfrzy wciąż strofują uczniów za niepoprawne jej użycie, wydaje się, że już w niedalekiej przyszłości "tę" przyczynę językowego zamieszania będzie można odłożyć do lamusa…

Jak to się stało, że zwykły znak umieszczony na końcu zdania stał się symbolem złości i niechęci? Zbadali to naukowcy, a wyniki ich badań prześledził Mateusz Adamczyk. Nie bez znaczenia w karierze kropki na końcu zdania okazuje się też rola emotikonów, bo to z nimi kropka często rywalizuje oraz związków frazeologicznych.

Odpowiadamy na pytania i wątpliwości słuchaczy naszego cyklu "PrzySłowie". Tym razem zdradzamy szczegóły powstania powiedzenia "głupi jak but". Wyrażenie to wzięło się z dawnych czasów, kiedy to buty, jako przedmioty codziennego użytku, nie były kojarzone z inteligencją ani sprytem. Używane są do podkreślenia czyjejś braku rozumu, nieporadności intelektualnej, często w sposób humorystyczny lub iro...

Jedno z najważniejszych słów dla każdego człowieka - "ojciec". Praindoeuropejskie słowo "atta", które było pieszczotliwym określeniem zarówno ojca, jak i matki w mowie dzieci. Z czasem forma ta przekształciła się w staropolskie "ociec", a następnie, pod wpływem formy wołacza "ojcze", w obecną formę "ojciec". Współcześnie warto znajomość polszczyzny połączyć też ze zmianami obyczajowymi - zatem poj...

Tytułowe zdanie noblistki jest tu przykładem użycia podwójnego zaprzeczenia. Dlaczego samo "nic"nie wystarczy dla przedstawienia sensu tego zdania? Jakie znaczene ma logika, a jakie sens i składnia w przeczeniach? Podwójne zaprzeczenia, choć nielogiczne, mają duże znaczenie w codziennej komunikacji.

"Pluć sobie w brodę", "wyrzucać coś sobie", "mieć z kimś na pieńku" - to tylko przykłady polskich frazeologizmów. W tym odcinku pokazujemy błędy i historie niektórych frazeologizmów, czyli utrwalonych w języku połączeń wyrazów, które mają swoje własne, często przenośne znaczenie, niezależnie od znaczeń poszczególnych słów.

W Polsce funkcja pierwszej damy wiąże się jedynie z obowiązkami reprezentacyjnymi. Małżonka prezydenta nie ma obowiązku występować publicznie, ale zazwyczaj to czyni. Pojęcie "pierwsza dama" funkcjonuje w polszczyźnie od niedawna: dopiero w III Rzeczypospolitej zaczęto tak określać żonę prezydenta. A jak nazwalibyśmy męża... prezydentki? W Polsce jeszcze nie musimy się nad tym zastanawiać, ale wśr...

Czasem łatwo się pomylić. Cenzura brzmi podobnie jak cezura, adopcja - jak adaptacja, a ewaluację można pomieszać z ewolucją. Choć brzmią podobnie, to ich znaczenia są od siebie mocno oddalone. W tym odcinku mówimy o paronimach, czyli wyrażeniach mocno zbliżonych w mowie i zapisie - a może w czymś jeszcze?

Nie na mapie, nie w historii, a w języku. Skąd wzięła się nazwa "Polska"? Pochodzi od "pola" i "Polan", ma także wiele wspólnego z przymiotnikiem. Oprócz "Polski" na tapet bierzemy także inne państwo, nazywane przez Polaków "Włochami", a przez resztę świata "Italią". Zagadką zdaje się też być nazwa kraju naszego sąsiada - "Niemcy".

Słowniki polszczyzny mają zasadnicze znaczenie dla rozwoju i użytkowania języka, pomagając w rozumieniu znaczenia słów, poprawnej ortografii i fleksji, a także w nauce i pisaniu. Czy dziś istniejące słowniki są przeżytkiem, które nadążają nad zmianami?

Słowo "popełnić" ma źródło w słowiańskim rdzeniu, który wywodzi się od starosłowiańskiego "popełniti", oznaczającego "robić, wykonywać, popełniać". W słowiańskim słowniku wyraz "popełnić" znaczy "wykonywać, czynić, popełniać". Co można popełnić, a czego popełnić już "nie wypada? Skupiamy się na przykładach nadużywania słowa "popełnić". 

Rynek kusi ofertami analizy pisma pod kątem cech osobowości. Czy brak pętelki w literze "t" może powiedzieć coś prawdziwego o człowieku? Mateusz Adamczyk wyjaśnia, co według badań naukowców można wyczytać ze sposobu pisania, jak traktować analizy grafologiczne i gdzie w tym wszystkim badania pismoznawcze.

Matury dobiegły końca i jak zawsze wzbudziły spore zainteresowanie - nie tylko samych uczniów i uczennic. A największe dyskusje wywołały, jak zawsze, tematy z języka polskiego. Jaka była tegoroczna matura? Z którymi zagadnieniami uczniowie mają najczęściej problem i czego brakuje w dzisiejszej edukacji polonistycznej? Gościni: Katarzyna Kucharska, polonistka, autorka kursów maturalnych i platformy...

Słowo "sztuka" przyszło z Niemiec i pierwotnie oznaczało część czegoś lub pojedynczy egzemplarz. Z czasem "sztuką" zaczęto nazywać szczególnie zręczne działania, na przykład "sztukę walki". Dziś sztuka to przede wszystkim działaność artystyczna. Jak ma się do sztuczności? 

Odpowiadamy na wiecznie powracające pytanie: czy można całkowicie uprościć ortografię. Przeciwko tej propozycji są pisownia i wymowa. Gdybyśmy tak zrobili powstałby niezły bałagan pojęciowy. 

W polszczyźnie słowo "dziecko" pojawiło się w XV-XVI wieku i stopniowo zastąpiło inne określenia, takie jak "dziecię". Pierwotnie słowo "dziecko" mogło mieć negatywne konotacje, porównywane do "bachora" lub "bękartu", ale znaczenie to szybko zanikło, historii związanych z tym słowem jest więcej.

Nie wiadomo do końca skąd wziął się w kulturze, ale gest ten znany jest niemal wszystkich. Pokazywaniu trzeciego palca towarzyszy wiele legend. Jedna z nich sięga wojny stuletniej, inna w poszukiwaniu genezy tego gestu odsyła do starożytności. Przytaczamy kilka najpopularniejszych teorii o tym słynnym geście.

Cokolwiek powiesz po łacinie, brzmi mądrze - mówi jedno z przysłów. W polszczyźnie często spotykamy wyrażenia wywodzące się z tego języka, zwłaszcza w środowisku prawniczym i naukowym. Expressis verbis, in spe, ad vocem i wiele innych przykładów przytacza Mateusz Adamczyk. I wyjaśnia, jak poprawnie używać latyznimów na co dzień.