5 นิทานพรรณนา

นกกระเรียนแม่ลูกอ่อนตัวหนึ่งอาศัยอยู่ในพระราชวัง และได้รับการเลี้ยงดูอย่างดีจากพระราชา ต่อมานกกระเรียนได้ตกลูกเป็นนก 2 ตัว แต่กลับถูกพวกพระราชกุมารแกล้งจับลูกนกเหวี่ยงเล่นจนคอหักตาย แม่นกโกรธและเสียใจมาก จึงวางแผนแก้แค้นโดยการหลอกพาพระราชกุมารทั้งสองไปให้เสือโคร่งกิน หลังแก้แค้นสำเร็จ แม่นกกระเรียนได้บินไปจับอยู่บนยอดภูเขา พระราชาทรงทราบเรื่องจึงตรัสเรียกให้แม่นกกลับมา โดยทรงอภัยโทษให้และยืนยันว่า...

ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์เกิดเป็นเศรษฐีผู้มั่งคั่งแห่งเมืองพาราณสี มีโคอยู่ฝูงหนึ่ง ครั้นถึงฤดูทำนา จึงมอบให้คนเลี้ยงนำไปเลี้ยงในป่า และให้นำน้ำนมมาส่งตามเวลา ใกล้คอกโคนั้นมีราชสีห์อาศัยอยู่ ด้วยความหวาดกลัว ฝูงโคจึงซูบผอมและให้น้ำนมไม่เข้มข้นเหมือนเดิม ราชสีห์เองเกิดสิเนหาต่อแม่โคตัวหนึ่งในฝูง เศรษฐีเห็นดังนั้นจึงคิดอุบาย ให้จับแม่โคมาทายาพิษไว้ตามขน แล้วปล่อยกลับคืนสู่ฝูง เมื่อราชสีห์พบแม่โคด้วยควา...

ในอดีตกาล ช่างไม้หลายครอบครัวพากันหนีเจ้าหนี้ โดยแล่นเรือไปกลางมหาสมุทร จนพบเกาะที่อุดมสมบูรณ์ จึงพากันตั้งถิ่นฐาน ต่อมาพวกช่างไม้หลงมัวเมาในสุราและความสุข จนทิ้งอุจจาระปัสสาวะไว้ทั่วเกาะ ทำให้เทวดาโกรธและกำหนดให้น้ำทะเลท่วมเกาะในวันเพ็ญ เทพบุตรผู้มีเมตตาจึงมาเตือนให้หนีไป แต่เทพบุตรอีกองค์กลับบอกว่าไม่มีภัย ช่างไม้ส่วนใหญ่เชื่อคำหลัง มีเพียงช่างไม้ผู้มีปัญญาที่พิจารณาในคำเตือน จึงสร้างเรือเตรียมไ...

ในอดีตกาล พระโพธิสัตว์เกิดในตระกูลตัวเงินตัวทอง มีบริวารหลายร้อยตัว อาศัยอยู่ในโพรงใหญ่ริมแม่น้ำ บุตรของพระโพธิสัตว์ชื่อ “โคธปิลลิกะ” เป็นเพื่อนสนิทกับกิ้งก่าตัวหนึ่ง และมักขึ้นทับกอดกิ้งก่าด้วยความรักใคร่ เมื่อหัวหน้าฝูงทราบเรื่อง จึงเรียกบุตรมาตักเตือนว่า กิ้งก่ามีกำเนิดต่างกัน ไม่ควรสนิทสนมเกินควร เพราะอาจนำภัยมาสู่ตระกูล แต่โคธปิลลิกะไม่เชื่อฟัง ยังคงคบหาและกอดกิ้งก่าเช่นเดิม ฝ่ายกิ้งก่าเริ่มไ...

พระเจ้าปเสนทิโกศลต้องการเป็นพระญาติกับพระพุทธเจ้า จึงขอพระธิดาจากพวกเจ้าศากยะ แต่พวกเจ้าศากยะส่งนางวาสภขัตติยา ซึ่งมีมารดาเป็นทาสีไปถวาย โดยปกปิดชาติกำเนิด นางได้เป็นพระอัครมเหสีและมีพระโอรส คือ พระเจ้าวิฑูฑภะ   เมื่อพระเจ้าวิฑูฑภะทราบความจริงเรื่องชาติกำเนิดของพระมารดาพระองค์เกิดความโกรธแค้นและตั้งใจแก้แค้นพวกเจ้าศากยะ ต่อมาทีฆการายนะได้ยึดอำนาจจากพระเจ้าปเสนทิโกศล และแต่งตั้งพระเจ้าวิฑูฑภะเ...

งูตัวหนึ่งอาศัยอยู่ในจอมปลวก มันเกรี้ยวกราดด้วยควันไฟกระทบนัยย์ตาของมัน เจ้างูจอมโกรธเลื้อยออกมาพลางคิดว่า ใครกันนะมาเผาไฟทำควันให้เกิดขึ้น ด้วยความโมโหอย่างสุดกำลัง ทันทีที่เห็นบุรุษผู้นั้นเจ้างูจึงจมเขี้ยวอันมีพิษร้ายไปที่ขาของเขา บุรุษนั้นล้มลงและเสียชีวิตทันทีด้วยพิษของงู ผู้มีปัญญาย่อมพิจารณาถึงความโศกจากการพลัดพรากด้วยปัญญาว่า ความรำพันเศร้าโศกถึงคนที่จากไปแล้วไม่มีประโยชน์ ยิ่งกว่าเด็กน้อยผ...

จุลธนุคคหบัณฑิตสำเร็จวิชายิงธนูจากตักสิลา อาจารย์เห็นความสามารถจึงยกธิดาให้ ทั้งสองเดินทางไปพาราณสีและพบช้างดุร้าย เขาใช้ธนูยิงช้างจนชาวบ้านพ้นภัย ต่อมาพบโจรป่า โจรเห็นเครื่องประดับจึงคิดปล้น แต่หัวหน้าโจรห้ามไว้ จุลธนุคคหบัณฑิตเกิดทะเลาะกับกลุ่มโจร จึงยิงโจรจนเหลือเพียงหัวหน้า ภรรยากลับทรยศสามี ช่วยหัวหน้าโจรฆ่าเขา แล้วหนีไปด้วยกัน ต่อมาหัวหน้าโจรเห็นว่านางเป็นคนไม่ดี จึงหลอกให้ข้ามแม่น้ำและทิ้งน...

พระเจ้าพรหมทัตทรงครองราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ ครั้นเจริญวัยก็สำเร็จสรรพวิชา เป็นอาจารย์ทิศาปาโมกข์ สอนมนต์ให้แก่มาณพทั้งหลาย เหล่าศิษย์เมื่อเรียนจบแล้ว พากันหลงตนว่ามีปัญญาเทียบอาจารย์ จึงเกิดความทะนงและกล่าวถ้อยคำดูหมิ่นอาจารย์ว่า “ต้นไม้นี้ไม่มีแก่นฉันใด อาจารย์ก็ฉันนั้น” พระโพธิสัตว์ผู้เป็นอาจารย์ ครั้นได้ฟังถ้อยคำหยามหมิ่น จึงประสงค์สั่งสอน ได้ตั้งคำถามแก่เ...

ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งไปฉันข้าวต้มที่เรือนนางวิสาขา ระหว่างรอพระเถระ หลานสาวของนางกำลังกรองน้ำ เห็นเงาตนเองในตุ่มจึงหัวเราะ ภิกษุหนุ่มเห็นเข้าก็หัวเราะตาม นางจึงพูดว่า “คนหัวขาด ย่อมหัวเราะ” ภิกษุหนุ่มไม่พอใจ ด่าตอบจนเกิดการโต้เถียง นางวิสาขาและพระเถระต่างพยายามไกล่เกลี่ยแต่ไม่สำเร็จ ครั้นพระพุทธเจ้าเสด็จมา ทรงทราบว่าภิกษุหนุ่มมีอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผล จึงตรัสสอนให้เห็นโทษของการปล่อยใจไปตามกิเลส ความป...

พระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในพระนครพาราณสี เป็นผู้ไม่มีพระโอรสจึงปรารถนาเพื่อให้ได้บุตร เมื่อกาลล่วงไปพระโพธิสัตว์จึงจุติจากพรหมโลกบังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสี เมื่อพระโพธิสัตว์นั้นประสูติมีเพียงบุรุษที่สามารถอุ้มดูแลได้เท่านั้น พระกุมารไม่ปรารถนาบริโภคกาม แม้ราชสมบัติก็ไม่ปรารถนา พระบิดาจึงจัดส่งหญิงนักฟ้อนสาวสวย ซึ่งเป็นผู้ฉลาดในการเล้าโลมบุรุษให้ตกอยู่ในอำนาจของตน คอยบรรเลงเพลงขับกล่อมพ...

อหิวาตกโรคระบาดทำให้ครอบครัวเศรษฐีแห่งกรุงราชคฤห์เสียชีวิตทั้งหมด บิดาสั่งบุตรชายให้หนีเอาชีวิตรอด พร้อมบอกที่ซ่อนทรัพย์ 40 โกฏิ เมื่อเติบใหญ่ เขากลับมายังบ้านเกิดแต่ไม่รีบนำทรัพย์ออกมาใช้ เพราะเกรงจะถูกกล่าวหาว่าได้ทรัพย์มาโดยมิชอบ จึงเลือกทำงานรับจ้างเป็นคนประกาศบอกเวลา เลี้ยงชีพด้วยความสุจริต พระเจ้าพิมพิสารทรงทราบความจริง จึงโปรดให้ขุดทรัพย์คืน แต่งตั้งเขาเป็นเศรษฐี และพาเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า พร...

เศรษฐีเมืองราชคฤห์ กลึงบาตรด้วยแก่นไม้จันทน์ซึ่งเป็นของที่มีค่า แล้วใส่ตระกร้าแขวนที่ปลายไม้ และป่าวประกาศว่าสมณะหรือพราหมณ์ผู้ใดเป็นพระอรหันต์ผู้มีฤทธิ์ จงปลดบาตรลงมาจะยกบาตรไม้พร้อมด้วยของมีค่าถวายให้ เหล่าพราหมณ์และเจ้าสำนักต่างก็อยากได้ จึงมาขอกับท่านเศรษฐี แต่ไม่มีผู้ใดเหาะขึ้นไปเอาบาตรลงมาได้ ขณะนั้นพระโมคคัลลานะและพระปิณโฑลภารทวาชะ อรหันต์ผู้มีฤทธิ์กำลังบิณฑบาตอยู่ ท่านภารทวาชะจึงเหาะขึ้นสู...

นายกาละ บุตรของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เติบโตในครอบครัวผู้เปี่ยมศรัทธา แต่กลับไม่เลื่อมใสในพระธรรม บิดาจึงใช้อุบายให้ทรัพย์ เพื่อชักชวนให้เขารักษาอุโบสถและเข้าเฝ้าพระพุทธองค์ แม้ในตอนแรกจะไปเพราะหวังทรัพย์ แต่เมื่อยืนฟังพระธรรมด้วยใจที่ตั้งมั่น แม้เพียงเพื่อจดจำธรรมบทเดียว พระธรรมกลับซึมซาบสู่ใจ จนบรรลุโสดาปัตติผล ครั้นบิดามอบเงินรางวัลต่อหน้าพระศาสดา เขาเกิดความละอายและปฏิเสธทรัพย์นั้น พระพุทธองค์จึงตรั...

ในกรุงราชคฤห์มีพราหมณ์ชื่ออุปสาฬหกะ พราหมณ์นั้นได้บอกกับบุตรว่า เมื่อพ่อจบชีวิตลงอย่าเอาศพพ่อไปเผาปะปนกับคนอื่น พราหมณ์ และบุตรจึงออกเดินทางแสวงหาดินแดนแห่งนั้น ทั้งสองได้พบกับพระโพธิสัตว์ เมื่อโพธิสัตว์ได้ฟังบุตรของพราหมณ์กล่าวว่า ระหว่างภูเขาสามลูกนี้แหละ เป็นที่ไม่ปะปน จึงกล่าวแก่บุตรของพราหมณ์ว่า ในที่นี้แหละบิดาของเจ้าถูกเผาในระหว่างภูเขานี้มาแล้วถึงหมื่นสี่พันชาติ อันที่จริง สถานที่ที่ไม่ถูก...

อุคคเสน บุตรเศรษฐี หลงรักธิดานักฟ้อนจนละบ้านไปอยู่กับคณะนักแสดง ครั้นถูกภรรยาปรามาสว่าไม่สามารถเลี้ยงครอบครัวได้ จึงฝึกศิลปะการแสดงจนมีชื่อเสียง วันหนึ่งขณะแสดงกายกรรมต่อหน้ามหาชน พระพุทธองค์ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งธรรม จึงตรัสสอนให้ละความยึดมั่นในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เมื่อได้ฟังธรรม อุคคเสนเกิดปัญญา บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา และทูลขอบรรพชากับพระผู้มีพระภาค จากนักแสดงผู้แสวงหาการยอมรับ กลายเป็...

พระเจ้าพรหมทัตครองราชสมบัติอยู่ในนครพาราณสี พระโพธิสัตว์เกิดเป็นนก มีฝูงนกห้อมล้อมมากมาย โดยอาศัยอยู่ที่เกาะกลางมหาสมุทร เมื่อพ่อค้าชาวกาสิกรัฐพากันแล่นเรือมายังมหาสมุทร โดยเอากาบอกทิศติดเรือไปด้วย เมื่อเรือแตกกลางมหาสมุทรเจ้ากาบอกทิศบินไปถึงเกาะที่ฝูงนกอาศัยอยู่ กาเจ้าเล่ห์คิดว่าจักทำการโกหกแล้วกินไข่ และลูกอ่อนของนกฝูงนี้ มันจึงรีบบินร่อนลงแล้วยืนขาเดียวอ้าปากอยู่ที่พื้นดินท่ามกลางฝูงนก นกทั้งหล...

กุณฑลเกสี เธอคือธิดาเศรษฐีผู้เลอโฉมแห่งกรุงราชคฤห์ ได้พบโจรที่กำลังถูกนำไปประหารและเกิดความรักจนขอให้บิดามารดาไถ่ตัวมาเป็นสามี แต่โจรกลับคิดฆ่านางเพื่อชิงทรัพย์ เมื่อถูกหลอกพาไปยังหน้าผา นางใช้ปัญญาเอาตัวรอดด้วยการผลักโจรตกเหว แล้วออกบวชเป็นปริพาชิกา ศึกษาศิลปะการโต้วาทีจนมีชื่อเสียงทั่วชมพูทวีป ต่อมาได้พบพระเถระ นางจึงยอมรับความรู้ที่ตนยังเข้าไม่ถึง และขอบวชในพระพุทธศาสนา ภายหลังบำเพ็ญเพียรไม่นาน...

พระเจ้าพรหมทัตผู้ปกครองนครพาราณสี มีอัครมเหสีผู้สวยงามชวนหลงไหลยิ่ง เมื่อถึงคราวสวามีจะต้องออกทัพไปปราบศึก นางจึงขอให้พระสวามีส่งคนมารายงานทุกข์สุขของพระองค์เป็นระยะมิให้ขาด เมื่อพระราชาเดินทัพทางไกล ก็รีบส่งม้าเร็วนำข่าวมาส่งแก่อัครมเหสีตามที่ให้สัญญาไว้ ในทุก ๆ โยชน์ที่ทัพกษัตริย์เดินทางไปก็จะมีทหารมาส่งข่าวแก่พระมเหสี 1 คน ซึ่งพระนางนั้นกลับทำการนอกใจพระราชาทุกครั้งไป ในวันที่รอรับเสด็จพระ...

ปฏาจารา หญิงงามผู้เพียบพร้อม แต่เลือกหนีตามชายคนรับใช้ไปสร้างครอบครัว ทว่าโชคชะตากลับโหดร้ายเกินคาด สามีถูกงูกัดตาย ลูกคนหนึ่งถูกเหยี่ยวโฉบ ลูกอีกคนถูกน้ำพัดหาย และเมื่อกลับถึงบ้าน ยังพบว่าบิดา มารดา และพี่ชายเสียชีวิตพร้อมกัน ความทุกข์ถาโถมจนถึงขั้นเสียสติแต่เมื่อได้ฟังพระธรรมจากพระพุทธองค์ นางจึงเห็นความจริงของชีวิตว่า ทุกสิ่งล้วนไม่เที่ยง ไม่มีสิ่งใดเป็นที่พึ่งอันแท้จริง จากหญิงผู้จมอยู่ในมหาสม...

เมื่อกาลนานมาแล้ว พระโพธิสัตว์เกิดเป็นพญาไก่ป่า มีบริวารหลายร้อยตัว พากันอาศัยอยู่ในป่าลึก ใกล้กันนั้นมีนางแมวตัวหนึ่งอาศัยอยู่ นางแมวป่ามันเที่ยวใช้อุบายล่อลวงจับไก่ป่ากินเป็นอาหารเกือบหมด เมื่อพญาไก่ป่าทราบว่าบริวารถูกนางแมวจับกินก็ไม่ไปใกล้บริเวณนั้น นางแมวป่าจอมมายาจึงต้องดั้นด้นมาหาพญาไก่ป่าเสียเอง มันกล่าววาจาหว่านล้อมต่างๆ เพื่อหลอกล่อให้พญาไก่ป่าเข้ามาใกล้ หากแต่พญาไก่ป่ารู้ทันเล่ห์เหลี่ยม...

ท่านพระรัฏฐปาละ บุตรเศรษฐีแห่งแคว้นกุรุ ครั้นได้สดับพระธรรมจากพระพุทธองค์ ก็เกิดศรัทธาแรงกล้า ปรารถนาจะออกบวชเพื่อแสวงหาความพ้นทุกข์ แม้มารดาบิดาจะคัดค้าน ท่านก็ยืนยันความตั้งใจอย่างแน่วแน่ จนได้รับอนุญาตให้บรรพชา เมื่อบวชแล้ว ท่านตั้งใจปฏิบัติธรรมอย่างไม่ประมาท ไม่นานก็บรรลุอรหัตผล ภายหลังกลับไปเยี่ยมบ้านเดิม แม้บิดามารดาจะขอให้กลับมาครองสมบัติอีกครั้ง ท่านก็ไม่หวั่นไหว เพราะเห็นแจ้งว่า ทรัพย์สมบ...

บุรุษยากจนแห่งเมืองอาฬวี แม้มีชีวิตที่อัตคัด แต่ใจเปี่ยมด้วยศรัทธา เมื่อทราบว่าพระพุทธองค์เสด็จมา เขาตั้งใจมั่นว่าจะไปสดับพระธรรมให้ได้ ทว่าโคของเขากลับหายไป เขาจึงต้องออกตามหาเสียก่อน พระพุทธองค์ทรงทราบอุปนิสัยแห่งการบรรลุธรรมของเขา จึงทรงประทับรอ มิได้แสดงธรรมแก่ผู้ใด จนชายผู้นั้นเดินทางมาถึงด้วยความหิวโหยและอ่อนล้า พระองค์โปรดให้เขาอิ่มก่อน แล้วจึงทรงแสดงพระธรรม เมื่อกายคลายทุกข์ ใจจึงสงบ ในที่...

ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะ เดิมเป็นบุตรพราหมณ์มหาศาล มีนิสัยมักมากในการบริโภค แม้สอนศิษย์มากมาย แต่เพราะความตะกละ จึงถูกศิษย์ละทิ้ง ภายหลังเห็นพระสงฆ์มีภัตตาหารอุดมสมบูรณ์ จึงบวชด้วยหวังอาหาร และยังฉันไม่รู้ประมาณ พระพุทธองค์ทรงอบรมให้รู้จักความพอดี จนท่านเกิดศรัทธา ตั้งใจปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน ไม่นานก็บรรลุธรรม พร้อมอภิญญา 6 จากผู้หลงติดในรสอาหาร กลับกลายเป็นพระอริยเจ้าผู้มักน้อย สันโดษ และเพียรในอธิจ...

พระเจ้าพรหมทัตผู้ครองนครพาราณสี ทรงส่งพระโอรสไปเรียนศิลปะยังเมืองตักศิลา พรหมทัตตกุมารตั้งใจศึกษาเล่าเรียนในศิลปะทุกแขนงวิชา อยู่มาวันหนึ่งขณะที่ไปอาบน้ำ ในบริเวณนั้นมีหญิงชรานั่งขัดสีเมล็ดงาแล้วนำมาแผ่ตากไว้และคอยนั่งเฝ้าดูอยู่ใกล้ ๆ เมื่อพระกุมารเห็นเมล็ดงาเหล่านั้นก็อยากจะเสวย จึงหยิบเมล็ดงามาหนึ่งกำมือเคี้ยวเสวยโดยมิได้ขอ ฝ่ายหญิงชรานั้นเห็นอยู่ก็คิดว่าหนุ่มคนนี้คงอยากจะกินจึงนิ่งเฉยเสียมิได้ต...

ท่านพระโลสกติสสเถระ บังเกิดในตระกูลชาวประมงแห่งแคว้นโกศล ตั้งแต่ยังอยู่ในครรภ์ ครอบครัวก็ประสบเคราะห์กรรมต่อเนื่อง ท่านต้องดำรงชีวิตอย่างเดียวดายตั้งแต่วัยเยาว์ อาศัยเศษอาหารประทังชีพ ครั้น พระสารีบุตร ได้ประสบเห็น จึงเมตตารับอุปการะให้บรรพชา แม้ภายหลังท่านบรรลุพระอรหันต์แล้ว ก็ยังคงเป็นผู้มีลาภน้อย ไม่เคยได้ฉันอิ่ม ด้วยอำนาจแห่งกรรมเก่า แม้ในวาระสุดท้าย พระสารีบุตรได้เกื้อกูลให้ท่านฉันอิ่มเป็นครั...