PrzySłowie

Wniebowstąpienie, okamgnienie, zmartwychwstanie, zadośćuczynienie, wniebogłosy... Czy kiedyś obowiązywała pisownia rozdzielna: w niebo wstąpienie; z martwych wstanie itd.? Wszystkie te wyrazy należą do zrostów i już sama ta nazwa sugeruje nam, że jeśli coś się zrosło, to pierwotnie musiało występować rozdzielnie. I tak też właśnie było w przypadku tych słów. Wyrazy tego typu zwykle odmieniamy jak...

Jak to ze związkami frazeologicznymi bywa, trudno jednoznacznie ustalić, skąd pochodzą. Prawdopodobnie jednak wyrażenie "spuścić nos na kwintę" powstało przez skrzyżowanie dwóch innych związków frazeologicznych: "zwiesić nos" w znaczeniu posmutnieć (bo przecież kiedy się smucimy, opuszczamy głowę) oraz "spuścić z basu na kwintę", czyli spuścić z tonu, ustąpić (a to ze względu na donośny ton basu i...

Wiosna, lato, jesień, zima - wszystkie te wyrazy to tzw. prasłowa, ponieważ pochodzą jeszcze z czasów prasłowiańszczyzny. I tak wyraz wiosna wziął się od formy vesna. Niektórzy badacze wiążą to słowo z dawną cząstką was-, czyli świecić, albo wes-, którą widać też w przymiotniku "wesoły". Co ciekawe, nasi przodkowie wiosną nazywali także rok życia młodej osoby - mówiono na przykład, że ktoś skończy...

Ze względu na zbliżający się 8 marca w tym odcinku zajmujemy się słowem..."kobieta". To bardzo tajemniczy wyraz i do dziś nie udało się jednoznacznie ustalić jego pochodzenia. Wiemy, że słowo "kobieta" w XVIII wieku całkowicie zastąpiło określenie "niewiasta", które pochodzi od prasłowiańskiego nevěsta i które ma związek z czasownikiem nevěděti, czyli nie wiedzieć, nie znać. Niewiastą pierwotnie n...

Słowo "rozwikłać" ma wiele wspólnego z czymś niewiadomym, tajemniczym, niejasnym czy poplątanym. A to dlatego, że podstawowy czasownik "wikłać" oznacza przede wszystkim plątać. Pochodzi on od praindoeuropejskiej formy uei, która oznaczała skręcać, splatać. Dlatego właśnie pierwotnie "rozwikłać" oznaczało wyłącznie "rozplątać", a następnie to znaczenie zostało przeniesione na sprawy i zjawiska, któ...

Dlaczego jeden Ostrów jest Wielkopolski, a drugi (w zasadzie druga) Ostrów jest... Mazowiecka? Wyjaśnienie tej zagadki odnajdziemy w historii języka. Sama nazwa "ostrów" pochodzi od prasłowiańskiej formy o(b)strovъ, czyli miejsce opływane, otoczone wodą albo wyspa (na rzece czy na jeziorze). W średniowieczu nazwy tych miejscowości miały nieco inne formy: Ostrów Wielkopolski był Ostrowem Wielkopols...

Wyraz "feminatyw" jest rodzaju męskiego, a ściślej - męskorzeczowego. W liczbie mnogiej mówimy "te feminatywy" lub "te feminatywa". Sporadycznie pojawia się forma "ta feminatywa", tak jak w zdaniu: "Feminatywa to żeńska forma rzeczownika osobowego, która odnosi się do kobiet wykonujących daną profesję lub zajmujących określone stanowisko". To jednak wyjątek i trudno powiedzieć, czy wyraz "ta femin...

Przestankowanie, czyli interpunkcja – traktowana nieco po macoszemu siostra ortografii. Skąd się wzięła, jak zmieniała się na przestrzeni wieków i jak wygląda dziś? Do rozmowy na ten temat zaprosiłem prof. Izabelę Winiarską-Górską z Instytutu Języka Polskiego UW.

Tym razem zastanawiamy się nad pochodzeniem słowa "gawiedź". Współcześnie ten wyraz oznacza dużą grupę ludzi, która pragnie zobaczyć coś wywołującego powszechne zainteresowanie, czyli mówiąc najprościej - gapiów. To określenie uznajemy dziś za pogardliwe - zdradza nasz negatywny stosunek do nazywanych tak osób. Słowo "gawiedź" pochodzi jeszcze od prasłowiańskiej formy "gavědь", która oznaczała duż...

"Nie interesuj się, bo kociej mordy dostaniesz" - to oczywiście przestroga lub groźba, a chodzi prawdopodobnie o to, że koty to... ciekawskie zwierzęta. Wszędzie zajrzą, każdy kąt obwąchają... Ciekawa jest także etymologia samego wyrazu "morda" - pochodzi on od prasłowiańskiej formy "mr̥dati", która dała też początek czasownikowi "merdać". Morda to pierwotnie pysk zwierzęcia, które coś przeżuwa (n...

Dlaczego mówimy "zięć", a nie "córkowy", skoro mamy słowo... "synowa"? Czy w ogóle istnieje słowo "córkowy"? A jak jest ze słowami "mężaty" i "żonata"?

Tym razem odcinek nie ma tylko językowego znaczenia... Warto posłuchać, a potem wsłuchiwać się na co dzień w głosy innych ludzi...

Siarka kojarzy się raczej z ogniem, niż mrozem. To substancja wybuchowa, więc łącząca się z dużą intensywnością - można mieć "siarkę w żyłach", a więc wybuchowy temperament, zadać siarczysty policzek czy pocałunek. Nazwa mroźnego miesiąca - "luty" funkcjonowała dawniej jako przymiotnik oznaczający coś srogiego czy dzikiego (np. luty mróz). Z kolei miesiąc luty dawniej nazywany był m.in. "sieczenie...

Co jest nie tak z rydzem, że pełni w tym powiedzeniu rolę niezbyt wartościowego grzyba? Jak się okazuje, w tym powiedzeniu niekoniecznie chodzi o powszechnie znanego grzyba. Rydzem w stwierdzeniu może być inna roślina, służąca dawniej do produkcji oleju rydzowego, a nawet pewna... rdzawa moneta.

Dlaczego, gdy ktoś zarabia dużo, to mówimy, że "zarabia kokosy". Co kokosy mają do wysokości zarobków. Dodatkowo wyjaśniamy jakie jest pochodzenie słów takich słów jak "hajs" i "szmal".

Mateusz Adamczyk opowiada o słowie "olimpiada" . Kiedy zaczęło być ona synonimem słowa igrzyska, co je różni i czy mówienie olimpiada zamiast igrzyska to błąd językowy.

Niektóre z nich są współcześnie mniej używane, ale warte przypomnienia przed Świętem Zakochanych. Skąd zatem wzięło się "smalić cholewki"? Rzecz sięga - jak nietrudno się domyślić - obuwia, a drogę tego określenia do języka potocznego przybliża Mateusz Adamczyk. Wyjaśnia także dlaczego się "całujemy" i "uprawiamy seks".

Skąd w naszym języku "ó", "rz", "ż", "ch", "h"? Kto decyduje o zasadach pisowni? I dlaczego "pasożyt" dawniej był "pasorzytem"? Proponujemy państwu podróż w przeszłość, by odnaleźć początki polskiej ortografii i przyjrzeć się zmianom, jakie zaszły w naszej pisowni na przestrzeni wieków.

Czas przyszły okazuje się nie być najłatwiejszy. "Będe pisał/a" brzmi, jakby zawierało w sobie również czas przeszły, choć podmiot dopiero ma zamiar przystąpić do pisania. W konstruowaniu czasu przyszłego możemy korzystać z obu tych form i, jak zapewnia autor, w żadnej z nich nie ma formy czasu przeszłego. Jest za to pewien imiesłów.

W tym odcinku cyklu "PrzySłowie" Mateusz odpowiada o słowach szron, szadź, śryż, szreń, okiść, oparzelisko i morszkulce.

Analiza ewolucji słowa "letko" oraz naukowe spojrzenie na zjawisko dysymilacji. W programie także etymologia biszkoptu, który jako termin "podwójnie gotowany" łączy świat gramatyki z historią kuchni.

W cyklu "PrzySłowie" Mateusz odpowiada na pytanie, kim są "małżonek" i "małżonka", skąd wzięły się te słowa i dlaczego nie powinniśmy ich używać do naszych osobistych partnerek i partnerów życiowych.

Znaczenie tego słowa zmieniało się na przestrzeni lat. Tradycyjnie "spolegliwy" oznacza taki, który wzbudza zaufanie i można na nim polegać, jak na przykład na spolegliwym przyjacielu. Od jakiegoś czasu "spolegliwy" zrównało się znaczeniowo ze słowem "uległy" - unikający konfliktów, dążący do kompromisu i podporządkowania się. Czy za tą zmianą nadążają słowniki?

W tym wydaniu audycji opowiadamy o tym, dlaczego w prośbach często używamy formy "chciałbym", a nie po prostu "chcę". Dowiadujemy się też co nieco na temat etymologii sów Pan, Pani i Państwo.

Tym razem o tym, gdzie powinno stać wyrażenie "dobry" w popularnych przywitaniach i dlaczego to miejsce jest zmienne. Za granicą słyszymy "Guten Tag", "Good morning" czy "Dobrý den", a więc zaczynamy od "dobrego". W polskim powitaniu "dobry" przeemigrowało na drugie miejsce m.in. z powodów niechęci do gwar i pewnego rodzaju akcentowania. Niełatwą historię ma też "dobranoc". Za to "dobry wieczór" n...