Eksire Marefat | پادکست اکسیر معرفت

اين پديده رايج كه در متن كتاب مقدس قضاوتى تند يا ستايش‌آميز در حق فردى بيان شده باشد نمي‌بايست مانع ادامه تحقيق پيرامون ساير گوشه‌هاى وجود آن فرد باشد. هم‌چنين شرط ديگرى از انصاف هنگام تحقيق آن است كه احوال هر فردى در هر برهه‌اى از زندگى به طور مستقل وارسى شود نه اين كه گذشته او در پرتوى وضعيت امروز او مطالعه شده باشد.  

آن گونه‌ای از زيستن كه در متون بهائی با آن به عنوان «اصل تحرى حقيقت» ياد شده شايد كه بتواند فرصتى براي آدمى فراهم بياورد تا گوشش همواره گشوده باشد نسبت به سراغ گرفتن حقيقت در هر كجا كه بتوان نشانى از آن يافت. اين چنين اگر باشد امكان گفتگو و ديالوگ ميان آدميان همواره گشوده خواهد بود 

در متون آثار بابى و بهايى زياد ديده مي‌شود كه قضاوت‌هاى گوناگونى در حق يك فرد صادر شده باشد كه آن قضاوت‌ها در ظاهر با يكديگر ناسازگار به نظر مي‌آيند. در مسير وارسى يكى از بينش‌هاى به دست آمده از كتاب ايقان مي‌توان به بينش ديگرى انديشيد كه توضيح‌گر چنین مواردى باشد.   

پس از هشيار شدن نسبت به تميز و تفكيكى كه ميان گوشه‌هاى ظهور الهى مي‌توان قائل شد، جنبه‌هايى از ديانت در گفتارهاى قبلى وارسى گرديد. گوشه مهمى از ديانت همان مراسم دينى است كه از نظر يكى از پدران جامعه شناسى، عامل اصلى در پديد آوردن جامعه‌هاى اوليه بوده است. هم‌چنين بحثى خواهيم داشت كه اين هشيارى نسبت به تفكيك گوشه‌هاى مختلف ديانت مي‌تواند رهنمون بشود براى يافتن روشى براى نقد متين و منصفانه 

پديده ديانت داراى جنبه‌هاى گوناگون است كه هر چند هر يك از آن‌ها بخش ضرورى و جدايى ناپذير آن تلقى مي‌شوند، منتها هرگاه تمام توجه معطوف و محدود به آن يك زمينه شده باشد، دين به ضد دين بدل خواهد شد و از ايفاى آن مقصودى كه براى آن ظاهر شده بازخواهد ماند. در اين گفتار گفتگويى خواهيم داشت پيرامون نقد متون بهايى به فروكاست دين به تنها يك جنبه از جنبه هاى ديانت. 

در احوال بسيارى از پيامبران نقل شده است كه در لحظاتى كه زجر و شكنجه‌اى از سوى مردمان بر جسم ايشان وارد مي‌شده تلخ‌ترين گلايه‌ها را از زبان ايشان شنيده مي‌شد كه «هيچ پيامبرى هم چو من مورد آزار قرار نگرفت». در اين گفتار صحبتى خواهيم داشت پيرامون اين كه اين گلايه لزوماً متوجه خود آن شكنجه‌ها نبود بلكه از ريشه‌اى مي‌ناليدند كه آن شكنجه‌ها خود نتيجه آن مي‌بوده است

پس از اظهار امر خفى و تا پيش از اظهار امر علنى، از آن جا كه هنوز پيامبر الهى مقامات ظهور خود را آشكار ننموده، تلخى‌اى اگر در دلش هست معطوف است به گروه بسيار خاصى كه شناخت اجمالى و ناكاملى از مقام او دارند. اين تنها بعد از اظهار امر علنى است كه همچو تلخى‌اى متوجه عموم عالميان مي‌شود و آثار بسيار متفاوتى از قلم پيامبر الهى نازل مي‌گردد

عالي‌ترين مقام در پيامبر الهى همان است كه مي‌توان از آن با عنوان الوهيت و ربوبيت تعبير نمود. سخن گفتن به هر سبك و لحنى پايين‌تر از اين مقام، براى پيامبر الهى منبع درد و تلخى است. خود سبك نزول كتاب ايقان از اول تا به آخر به گونه‌اى است كه مي‌توانست سبب تلخى‌ باشد در دل صاحب اين اثر.  

تا پيش از تجربه بعثت، ميلى و اراده‌اى در دل پيامبر الهى براى شناخته شدن نيست. تجربه بعثت يا اظهار امر خفى در واقع پديد آمدن همين اراده و ميل براى شناخته شدن است در دل پيامبر الهى كه در هر دورى با نمادى و سمبلى از اين لحظه ياد كرده اند. بعد از اين تجربه است كه تلخى‌اى در دل پيامبر الهى پديد مى‌آيد به خاطر فاصله‌اى كه وجود دارد ميان تصوير ذهن مردمان، با آن تصوير حقيقى كه او از خود سراغ دارد. 

پيشتر صحبتى بود پيرامون مفهوم تجربه‌اى كه از آن به عنوان بعثت يا اظهار امر خفى ياد شده. در اين گفتار بر اساس تفكيكى كه بين مقام‌هاى گوناگون پيامبر الهى قائل شديم بحثى خواهيم داشت از جلوه و بروز هر يك از اين مقام‌ها در دوران پيش و پس از تجربه بعثت. 

در گفتار پيشين گفتگويى داشتيم پيرامون مفهوم تجربه مشترك ميان پيامبران كه از آن به عنوان «بعثت» تعبير شده بود. در اين گفتار با وارسى دوره‌هاى مختلف از زندگانى حضرت بهاءالله تلاش كرده‌ايم تا مفهوم نويى كه مي‌توان از اين تعبير به دست آورد را به نحو ملموس‌ترى فهم بكنيم. 

تقريبا در گزارشى كه از زندگى تمام پيامبران به دست رسيده از تجربه‌اى سخن گفته‌اند كه پس از آن تغيير شگرفى در احوال پيامبر حاصل آمده است. از نشستن حضرت بودا در زير درخت زندگانى، تا حضرت موسى و شجر طور و نيز ساير پيامبران. در اين گفتار گفتگو را آغاز خواهيم كرد پيرامون بازتعريفى كه مي‌توان از اين تجربه‌ها به دست داد 

حضرت باب در آثار پيش و هم آغاز ظهور خويش صرفاً بر اساس مقام علمى خود كه از آن به عنوان بابيت تعبير نموده بودند بيان مطلب مي‌فرمودند. لحن حضرت بهاءالله در آثار پيش از اظهار امر علنى ايشان نيز نمايان‌گر تنها يك گوشه از مقامات ظهور آن حضرت بوده. از آن جا كه كتاب ايقان نيز در دوران پيش از اظهار امر علنى حضرت بهاءالله نازل شده در اين گفتار لحن اين كتاب را بر اساس بينش اين چند گفتار گذشته وارسى خواهيم ن...

از وارسى برخورد ملاعلى و عبدالخالق با ظهور حضرت باب و ذكر نام اين دو شخص در كتاب ايقان آموختيم كه ظهور الهى داراى گوشه هاى متعدد است كه برجسته‌ترين آن‌ها علم، به مفهوم تعاليم موافق حكمت و قدرت به مفهوم نفوذ آن در عالم است. منتها در مواجهه با كسانى كه حاضر به پذيرفتن همه مقامات ظهور الهى نبوده‌اند، حضرت بهاءالله و حضرت عبدالبهاء راهى پيش گرفته‌اند تا ايشان به كلى از ثمرات ظهور محروم نمانده باشند  

در گفتار پيشين سخنى گفتيم پيرامون تميز و تفكيك ميان تعاليم حكيمانه‌اى كه از سوى پيامبر الهى به ظهور مي‌رسد، در مقايسه با قوه نفوذ و خلاقيتى كه باورمندان به آن ظهور براى آن ديانت قائل هستند. هشيارى به همچو تفكيكى از جمله مي‌تواند ما را رهنمون بشود در راه فهم نيكوتر برخورد برخى انديشمندان كه با عشق و علاقه خاصى زبان به ستايش تعاليم اين ظهور گشودند اما خود را پيرو حضرت بهاءالله نمى‌خواندند 

ظهور پيامبران الهى داراى مقام‌هاى گوناگونى است كه تميز و تفكيك ميان آن‌ها مي‌تواند ما را به فهم نيكوتر پديده ديانت رهنمون سازد. در اين گفتار به طور مختصر معرفى‌اى خواهيم داشت پيرامون مقام علم كه تعاليم حكيمانه در ظهور پيامبران باشد و شأن قدرت كه عبارت است از نفوذ قوه ظهور در همه هستى 

مراد و مقصود از عنوان باب نزد شيخيه همان باب علم بود و تاملى در تاريخ سال‌هاى اول ظهور حضرت باب نشان مي‌دهد كه براى يافتن باب به دنبال همين ويژگى تعيين كننده بودند كه براى آن هم معناى خاصى قائل بودند. ملا على و عبدالخالق يزدى هم در جستجويشان براى باب از اين قصه مستثنی نبودند.  

نه تواريخ بهايى و هم نه تواريخ غير بهايى در خصوص رويگردانى ملا على از ظهور حضرت باب مطلبى بيان ننموده اند. اين جاى بسى تامل است كه خود صاحب كتاب ايقان كه در اين اثر نام ملا على را در شمار علماى مومن به ظهور حضرت باب ذكر نموده، همان نفسى است كه پيرامون دور شدن او مطلبى بيان فرموده است.  

اين همواره يكى از جذاب‌ترين گوشه‌هاى مطالعات اديان بوده كه آدمى بتواند در ذهن و كالبد مومنان دوران اوليه ظهور بنشيند و فهم بكند كه آن‌ها فهم‌شان و برداشت‌شان از ظهور در همان مراحل آغازين چه بوده است. وارسى دقيق‌تر مضامين عريضه‌اى كه ملا على به حضور حضرت باب نوشت در يك همچو سفرى ما را يارى خواهد نمود.   

مفاهيمى كه زير تاثير شيخ احمد و سيد كاظم در آثار ملا على برغانى وارد شده بود خود مي‌توانست اثربخش باشد در آماده نمودن مردمان براى پذيرش ظهور حضرت باب. در هنگام ظهور ایشان، هر يك از اين سه برادر: ملا تقى، ملا صالح و ملا على، مسيرى متفاوت از آن ديگرى در برخورد با آن پيش گرفتند  

تاملى در نوشته‌جات ملا على برغانى مي‌تواند آن روشى كه شيخ احمد احسايى و سيد كاظم رشتى در تحقيق مسائل توصيه مي‌نمودند را شفاف‌تر كند. به خصوص اين كه در اين آثار لحاظ كردن پيوندى ميان همه گوشه‌هاى عالم هستى همواره جدى انگاشته مي‌شد. زير تاثير شيخ احمد توجه پيروان شيخيه هرگز فقط معطوف به جزئيات احكام شرعيه و بيرونى‌ترين لايه ديانت نبود. 

يك سال آخر زندگى شيخ از اثر فتواهاى تكفير به دشوارى گذشت. اما بعد از آن سيد كاظم رشتى باز تلاش كرد تا نظر علما را نسبت به شيخ احمد و تعاليم شيخيه برگرداند. ملا على هم در سال‌هاى پس از تكفير شيخ بيكار ننشسته بود.

يك سال و نيم آخر زندگانى شيخ در سايه ى فتواهاى تكفيرى كه عليه او صادر شده بود به دشوارى گذشت. هم او كوشيد تا جلوى اين بلوا را بگيرد و هم پيروانش بعدها دلايلى در مقابل آن فتواهاى تكفير بيان كردند. اين گفتار مرورى خواهد داشت بر اين مواجهه ها

هر چند نظراتى در آثار شيخ احمد احسايى ديده مي‌شد كه از سوى شمار بسيارى از علما مورد قبول نبود منتها همواره مقام او را به نظر احترام مي‌‌نگريستند و آن را نهايتا به عنوان تفاوت نظرى از سوى يكى از بزرگان علما به حساب مي‌آوردند. سفر شيخ به قزوين آغاز فتنه اى شد كه مسير شيخيه و متشرعه را براى هميشه از يكديگر جدا نمود.     

فهم ديدگاه پيروان شيخ احمد احسايى نسبت به جايگاه او و سيد كاظم رشتى كمك زيادى مي‌كند به فهم دركى كه پيروان حضرت باب در دوران اوليه ظهور از مقام ايشان داشته‌اند. وارسى اسناد دست اولى هم‌چون نامه‌هايى كه ملا على برغانى به شيخ احمد و سيد كاظم نوشته است شايد بهترين راه باشد براى ورود در دل‌ها و ذهن‌هاى اين پيروان اوليه