PrzySłowie

Słowo "ubikacja" zostało przez nas zapożyczone z języka niemieckiego, w którym "Ubikation" to po prostu pomieszczenie. I w takim znaczeniu używali tego wyrazu nasi przodkowie jeszcze 100 lat temu. W "Tygodniku Ilustrowanym" z 1904 roku czytamy na przykład: "Opadły czerwone sznurki zamykające wejście do sal wystawowych, i publiczność tłumnie zalała wszystkie ubikacje wspaniałego przybytku sztuki"....

Rzeczywiście nie są to najlepsze nazwy, a powstały w wyniku niefortunnego tłumaczenia łacińskich określeń. W łacinie funkcjonowały przymiotniki "ordinarius" i "extraordinarius", które mogą oznaczać "zwyczajny" i "nadzwyczajny", ale w tym kontekście nawiązywały do wyrazu "ordo" w znaczeniu katedra. Professor ordinarius to profesor katedralny, czyli ten, który pracuje na uczelni i kieruje katedrą. P...

Przymiotnik "zaoczny" oznacza dosłownie poza oczami, czyli pod czyjąś nieobecność. Funkcjonowało ono najpierw w prawie, w którym mamy do czynienia np. z wyrokiem zaocznym, który wydawany jest pod nieobecność osoby pozwanej lub obwinionej. Odniesienie tej nazwy do sposobu studiowania ma związek ze starym trybem studiów zaocznych, który polegał na tym, że osoby studiujące nie uczestniczyły w zajęcia...

U podstaw wyrazu "dziwka" stoi czasownik dojiti, czyli dzisiejsze doić. Od tej formy powstał wyraz "dziewa", czyli karmiąca piersią. Następnie nasi przodkowie utworzyli od tego słowa dwa zdrobnienia: dziewica i dziewka. "Dziewica" oznaczała najpierw młodą dziewczynę, a następnie kobietę niewinną, nieskalaną. "Dziewka" natomiast rozumiana była na trzy sposoby: po pierwsze jako dziewczyna, po po dru...

Wihajstrem nazywamy przyrząd lub przedmiot, którego nazwy chwilowo zapomnieliśmy lub którego nie potrafimy nazwać. Wyraz ten ma wiele wspólnego z językiem niemieckim, ale nie powstał w tym języku. Utworzyliśmy go sami, na gruncie polszczyzny, choć wykorzystując niemieckie wyrażenie "wie heisst er", czyli jak on się nazywa. "Wihajster" więc to nazwa żartobliwa, ale upowszechniła się na tyle, że czę...

W tekstach funkcjonują najczęściej trzy określenia: kosmetyk, kosmetolog i kosmetyczek. Każda z nich ma swoje mocne i słabe strony. Para kosmetyczka - kosmetyk znajduje swoje uzasadnienie w innych podobnych konstrukcjach, np. matematyk - matematyczka, protetyk - protetyczka itd. "Kosmetyk" to jednak wciąż w pierwszym znaczeniu produkt, ale oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, by to zmienić. Wy...

Wyraz "truskawka" pochodzi od dźwiękonaśladowczego słowa "trusk", które oznaczało trzask, szmer lub chrzęst. Dlatego pierwotnie truskawkami nazywano rośliny kruche, przy których zbieraniu powstawały tego typu odgłosy. Następnie nazwa ta zaczęła dotyczyć przede wszystkim owocu, który dziś nazywamy poziomką. Dlaczego jednak "poziomka" przestała być "truskawką"? W XVIII wieku w wyniku skrzyżowania dw...

Mateusz Adamczyk, dzień dobry. "Listy na M" – to nowa audycja na antenie Trójki. Nie mogłem więc sobie (i państwu) odmówić historii słowa... "pocztówka". To bardzo rzadka sytuacja, gdy możemy wskazać dokładną datę pojawienia się jakiegoś wyrazu w polszczyźnie, a dodatkowo wskazać jego twórcę. Słowo "pocztówka" pojawiło się w naszym języku pod koniec XIX wieku za sprawą Henryka Sienkiewicza. W 1900...

Czasownik "oszwabić" pochodzi od formy "szwabić", czyli okpiwać, oszukiwać, a ten z kolei powstał od nazwy Szwabowie. Był to lud germański, który osiedlił się m.in. na terenach dzisiejszej Bawarii. W średniowieczu część niemieckich osadników przybywała do Polski. Najprawdopodobniej naszym przodkom nie za bardzo się to podobało, co spowodowało powstanie negatywnego stereotypu Szwabów. Sama nazwa "S...

Konstrukcje, w których mamy do czynienia z powtarzaniem sensu, nazywamy połączeniami redundantnymi, czyli mówiąc potocznie: masłem maślanym. Nie zawsze jednak takie zdania są błędne. Zwykle wielokrotnie powtarzamy jakąś treść, by wzmocnić nasz przekaz - tak, by dotarł do odbiorcy. I jeśli zdanie "Ja osobiście uważam, że jest inaczej" wypowiedziane zostało z dużym ładunkiem emocjonalnym, to można j...

Mówimy, że "kładziemy czemuś kres", kiedy chcemy definitywne coś zakończyć. Rzeczownik "kres" oznacza dziś miejsce lub czas, w którym coś się kończy, ale dawniej rozumiany był jako linia graniczna - stąd też nazwa „kresy” jako część kraju lub kontynentu położona w pobliżu granicy. Nas jednak interesuje jeszcze starsze znaczenie, pochodzące z języka niemieckiego, z którego to właśnie rzeczownik "kr...

Niektóre źródła podają, że "kanapka" w znaczeniu kromka pieczywa z masłem, serem, wędliną lub innymi dodatkami, czasem przykryta drugą kromką, powstała ze względu na to, że plastry sera czy szynki ułożone są na chlebie jak poduszki na kanapie. To skojarzenie narodziło się najpierw na gruncie języka francuskiego. Inne wyjaśnienie dotyczy sposobu, a właściwie miejsca spożywania kromek chleba z dodat...

Tradycyjnie przyrostek "-owa" odpowiada za tworzenie nazw odmężowskich. Mamy więc w języku pary: brat - bratowa, czyli żona brata, czy profesor - profesorowa, czyli żona profesora. Niektóre kobiety przyjmują także podobnie zbudowane nazwiska. I tak na przykład, jeśli mężczyzna ma na nazwisko Nowak, to jego żona to Nowakowa. Taka funkcja przyrostka "-owa" powoli zanika ze względu na zmiany społeczn...

"Chlujny" - takie słowo nigdy w naszym języku nie funkcjonowało, a przynajmniej nie ma po nim śladów, ponieważ oczywiście mogło pojawiać się w mowie żywej, ale już nie w tekstach pisanych. Tak czy inaczej uważa się, że przymiotnik "niechlujny" nie pochodzi od formy "chlujny", ale od czasownika "chludzić", czyli dbać o czystość. Nasi przodkowie na osobę, która nie dba o czystość, mówili więc "niech...

Powiedzenie "wsuwać" albo "łykać jak małpa kit" funkcjonuje w co najmniej dwóch znaczeniach. Po pierwsze, może oznaczać, że ktoś je bez opamiętania się obżera. Po drugie - że ktoś bezrefleksyjnie przyjmuje docierające do niego informacje, a czasami jeszcze zaczyna się nimi dzielić. W obu przypadkach mamy do czynienia z nawarstwieniem się symboli i metafor. "Małpa" uchodzi w naszej kulturze za zwie...

"Osoba dziecięca" formalnie należy do tzw. osobatywów, czyli połączeń rzeczownika "osoba" z imiesłowem przymiotnikowym (czyli takim, który kończy się na -ący, -ąca, -ące) lub przymiotnikiem, na przykład "osoba pacjencka", "osoba partnerska" czy "osoba kandydująca". Takich form zwykle używamy, by nie wskazywać na płeć. Dlatego zamiast "studenci" lub "studentki" powiemy "osoby studiujące". Co ciekaw...

Podstawą czasownika "migdalić się" jest prawdopodobnie dawny wyraz "migdalik" (lub "migdałek"), czyli elegancik, maminsynek. "Migdalik" jest zdrobnieniem słowa "migdał" w znaczeniu coś pięknego, specjalnego, a to dlatego, że dawniej migdały były drogie i trudne do zdobycia. Taki migdalik pieścił się ze sobą (traktował się nadzwyczaj delikatnie) i wdzięczył się do innych osób - być może stąd dzisie...

W wyrażeniach "wykręcić numer" albo "wyciąć" lub "wywinąć numer" słowo "numer" oznacza coś zaskakującego, a to dlatego, że numerem nazywamy (choć już chyba coraz rzadziej) jedną z kolejnych części programu artystycznego lub widowiska. Szczególne zainteresowanie wzbudza oczywiście "popisowy numer" – pełen niespodziewanych zachowań czy zwrotów akcji. Dlatego właśnie wykrzykujemy "ale numer!", gdy co...

Przyznam, że jako dziecko też myślałem, że mówi się "dolniczka", bo znajduje się na dole (pod kwiatkiem) albo dlatego, że kopie się w niej dołki, by sadzić rośliny. Jednak w wyrazie solniczka "l" pochodzi od wyrazu podstawowego, czyli sól. Natomiast "doniczka" jest zdrobnieniem słowa "donica", które dawniej brzmiało… "dojnica". A to dlatego, że pierwotnie była naczyniem, do którego zbierano dojone...

Piosenka Maryli Rodowicz - "Szparka sekretarka", a właściwie jej tytułem, jest tematem dzisiejszego odcinka naszego cyklu. Co oznacza w tym tytule słowo "szparka"? Autor tekstu – Jan Wołek, wykorzystał tu dawne znaczenie przymiotnika "szparki", czyli szybki, prędki, żwawy. Maria Dąbrowska w "Ludziach stamtąd" pisała: "Pląsy były jeszcze szparkie, obroty rzeźwe, ostro na taktach przybijane tupaniem...

Mówimy tak oczywiście wtedy, gdy chcemy wyrazić swoje zaskoczenie albo zadziwienie tym, co właśnie widzimy lub czego doświadczamy. "Ja cię kręcę" jest prawdopodobnie eufemizmem, czyli łagodniejszą postacią, wulgarnego wyrażenia "ja cię …olę". Takich form nie odczytujemy dosłownie, są one wyłącznie wyrazem ekspresji i niosą informacje o emocjonalnym stosunku nadawcy. Nie chodzi więc o to, że ktoś r...

"Progenitura" - w Wielkim słowniku języka polskiego jest definiowana jako żartobliwe określenie dzieci określonej pary rodziców. Inne słowniki podają raczej informację o przestarzałym charakterze tego słowa i uzupełniają o informację, że dawniej oznaczało ono również pochodzenie. Wyraz ten pochodzi od łacińskiego "progeniturus", czyli dosłownie mający być zrodzonym. "Latorośl" pochodzi natomiast o...

Mówimy "lelum polelum", kiedy mamy na myśli osobę ślamazarną, flegmatyczną, powolną czy niemającą własnego zdania. Takie "ciepłe kluchy" można by było również powiedzieć. Pochodzenie tego wyrażenia ma prawdopodobnie związek z prasłowiańskim czasownikiem lelěti czy lelějati, czyli chwiać się, kołysać się. W późniejszej staropolszczyźnie funkcjonowały jeszcze słowa "lelejać", czyli kołysać, chwiać o...

Nazwiska powstały oczywiście później niż imiona, ponieważ w dawnych społecznościach do określenia tożsamości osoby wystarczyło samo imię. Jednak w miarę przyrostu ludności i rozwoju stosunków społecznych powstała potrzeba bardziej dokładnego określania poszczególnych osób. Zanim jednak powstały nazwiska w XIII w zaczęto dodawać do imion różnego rodzaju określenia związane na przykład z miejscem po...

Jak brzmi feminatyw od formy "złoczyńca"? Gdy mamy taki kłopot, zawsze możemy się wspomóc podobnymi wyrazami. W tym przypadku zakończonymi na -ca. A więc jeśli mamy takie pary jak: władca - władczyni, zdobywca - zdobywczyni, obrońca - obrończyni i tak dalej, i tak dalej... Formą żeńską od słowa "złoczyńca" będzie "złoczyńczyni". A jak będzie z "tchórzem"? W tym przypadku możemy wykorzystać kilka p...