ตามรอยพระตถาคต

การกล่าวธรรม เพื่อเตือนสติ แก่สาวกผู้ศรัทธาหยั่งลงแล้ว ผู้กำลังจะทำกาละ หรือผู้ใกล้ทำกาละ

เหมาะสำหรับผู้ได้ศึกษา ได้เข้าใจใน ปฏิจจสมุปบาท มาก่อนแล้ว

คิด พูด ทำ ก็คือ กรรมทางใจ กรรมทางวาจา กรรมทางกาย หากไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบ ว่า กรรมเหล่านี้ ล้วนเกิดจากจิต และไม่รู้ชัดจิต ตามความเป็นจริง คือ ไม่เห็นปฏิจจสมุปบาท คิด พูด ทำ เหล่านั้น ย่อมเป็นอัตตา เป็นการเดินทางผิดทั้งสิ้น อริยมรรคเท่านั้นที่จะทำให้เห็นปฏิจจสมุปบาท อริยมรรคเท่านั้นที่จะทำให้ออกจากอัตตาได้ หากอริยมรรคเกิด คิด พูด ทำ นั้นจึงจะเป็นกุศล

สักกสูตร พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๒๔ หน้าที่ ๑๐๐

ธรรมทั้งปวงที่มีในฝั่งนี้ คือ สังขตธรรม ขันธ์ห้า เป็นหนึ่งหมวด หนึ่งกลุ่มธัมมะ ในระบบสังขตธรรม แต่ไม่ใช่ สังขตธรรมทั้งปวง จะบัญญัติลงในขันธ์ห้า นี้ไม่ใช่คำสอนของพระศาสดา

เครื่องอยู่ของพระอริยะ ล้วนเป็นเครื่องอยู่อันประเสริฐ เป็นเครื่องอยู่อันประกอบด้วยกุศล หากเกิดในเสขะ เครื่องอยู่นั้น ก็คือการเดินมรรค คือกรรมไม่ดำไม่ขาว เป็นกุศลกรรม หากเกิดในพระอเสขะ เครื่องอยู่นั้นก็คือ กุศลธรรม

ในกามภพ กรรมที่เกิดง่ายที่สุดคือกรรมใด? กรรมที่เกิดได้แสนยาก คือกรรมใด?

สัตว์ที่เกิดแล้ว จะล่วงพ้นความตายไม่ได้ เวลาเหลือไม่มาก เราควรใส่ใจเรื่องอะไรดี?

การอบรบจิต การอบรมปัญญา ต้องอาศัยความจริง คือ ความรู้ในอริยสัจ ความรู้ในปฏิจจสมุปบาท ขณะอบรมจิต อบรมปัญญา ต้องน้อมไปในความจริงนั้น ต้องน้อมไปในการทวนกระแส

ภัยในอนาคต ที่พระศาสดาได้บัญญัติไว้ ภัยเหล่านั้นได้บังเกิดขึ้นแล้ว

ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นในตัวเรา ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นในทุกสรรพสัตว์ ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นในปัจจุบัน ในทุกภูตสัตว์

โสดาบัน มีความรู้ความเข้าใจ ในพระสัทธรรมหรือปฏิจจสมุปบาท เห็นปฏิจจสมุปบาท รู้แจ้งในสังขตธรรมทั้งปวง ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ความรู้ความเข้าใจนี้ มีเหมือนกัน ในอริยสาวกทุกระดับ แต่การละตัณหา การละความยึดมั่น ไม่เท่ากัน

กรรมทั้งไม่ดำและไม่ขาว หรือการปฏิบัติธรรม คือ โยนิโสมนสิการ อันเป็นรุ่งอรุณแห่งอริยมรรค เป็นบ่อเกิดแห่งอริยมรรค การโยนิโสมนสิการ ต้องมนสิการ ไปตามปฏิจจสมุปบาท อริยมรรคที่สมบูรณ์จะเกิดขึ้น เมื่อมนสิการจนเห็นแจ้งในปฏิจจสมุปบาท หรือสัมมาญานะเกิดขึ้น

กรรมหรือการปฏิบัติ สามประการนี้ สัตว์ทั้งหลาย ทำเก่งทำมาตลอดกาลยาวนาน แต่ไม่ใช่ทางพ้นทุกข์

อยู่จำอริยอุโบสถ ฝึกโยนิโสมนสิการ ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม

เพราะนามรูปมีแล้ว ผัสสะย่อมมี เพราะผัสสะมี ธรรมชาติที่อาศัยกันและกันเกิดขึ้นจึงมี มั่นพิจารณาเห็นธรรมชาติที่อาศัยกันเกิดขึ้น มนสิการให้แยบคาย จนเห็นแจ้งในปฏิจจสมุปบาท น้อมใจไปในธรรมที่เกิดขึ้น แล้วดับไป เพื่อแจ้งอนัตตาในธรรมทั้งปวงนั้น

หนทางหรือข้อปฏิบัติให้ถึง จิตไม่วิปลาส ทิฏฐิไม่วิปลาส นั้นพระศาสดาเป็นผู้ปฏิบัติได้เป็นบุคคลแรก หนทางนั้นคือการโยนิโสมนสิการ จนเห็นแจ้งในปฏิจจสมุปบาท แม้เรา ผู้เป็นสาวก เป็นผู้เดินตาม ก็ต้องปฏิบัติตามทางนี้เช่นเดียวกัน

ความรู้ความเข้าใจเรื่องอาหารสี่ จะเป็นไปเพื่อให้เกิด อริยสัมมาทิฏฐิ เป็นความรู้ ที่สำคัญที่จะทำให้เข้าใจ ปฏิจจสมุปบาท ได้อย่างถูกต้อง

เมตตาสหคตสูตร พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๑๙ หน้าที่ ๑๗๔

อุบาสก อุบาสิกา ผู้ไม่ประมาทต้องมารักษาอริยอุโบสถ และอยู่จำอุโบสถ ๕ ประการนี้คือ ๑. พรหมอุโบสถ ๒. ธัมมอุโบสถ ๓. สังฆอุโบสถ ๔. สีลอุโบสถ ๕. เทวตาอุโบสถ

การพิจารณาเห็นธรรมจากผัสสะที่เกิดขึ้น

เพราะสัญญาวิปลาส จิตวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส จึงไม่รู้แจ้ง จิต จึงบัญญัติ จิต ขึ้นเอง เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอนุปุพพิกถา คือ ทรงประกาศ ๑. ทานกถา (เรื่องทาน) ๒. สีลกถา (เรื่องศีล) ๓. สัคคกถา (เรื่องสวรรค์) ๔. กามาทีนวกถา (เรื่องโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกาม) ๕. เนกขัมมานิสังสกถา (เรื่องอานิสงส์แห่งการออกจากกาม)

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสอนุปุพพิกถา คือ ทรงประกาศ ๑. ทานกถา (เรื่องทาน) ๒. สีลกถา (เรื่องศีล) ๓. สัคคกถา (เรื่องสวรรค์) ๔. กามาทีนวกถา (เรื่องโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกาม) ๕. เนกขัมมานิสังสกถา (เรื่องอานิสงส์แห่งการออกจากกาม)

อาทิตตปริยายสูตร พระไตรปิฎก ไทย (ฉบับมหาจุฬาฯ) เล่มที่ ๔ หน้าที่ ๖๓